Η Δημοκρατία υπό Απειλή: Ανισότητες, Ολιγαρχία και η Πρόκληση της Τεχνητής Νοημοσύνης

Αντώνης Γαλανόπουλος
Eteron Project Coordinator, Διδάκτωρ Πολιτικών Επιστημών του ΑΠΘ

Η φιλελεύθερη αντιπροσωπευτική δημοκρατία εμπεριέχει εγγενείς εντάσεις, οι οποίες έχουν περιγραφεί ως το «δημοκρατικό παράδοξο».¹ Αυτό που σήμερα αποκαλούμε «φιλελεύθερη δημοκρατία» είναι το αποτέλεσμα της σύγκλισης δύο παραδόσεων: της δημοκρατικής παράδοσης, το οποίο βασίζεται στο ιδεώδες της ισότητας και της λαϊκής κυριαρχίας, και της φιλελεύθερης παράδοσης, που βασίζεται στο ιδεώδες της ατομικής ελευθερίας και του κράτους δικαίου. Οι δύο παραδόσεις δεν ταυτίζονται· η σύνδεσή τους ήταν συγκυριακή, αλλά όχι αναπόφευκτη.

Πρόσφατες μελέτες υποστηρίζουν ότι η σύγχρονη δημοκρατία διέρχεται αλλαγές που θα μπορούσαν να την ωθήσουν είτε προς ελιτίστικες μορφές, με περιορισμένη λαϊκή συμμετοχή, είτε προς αντιδραστικές μορφές², όπου μια κατ’ όνομα φιλελεύθερη δημοκρατία θα συνυπάρχει με συστημικό, δομικό ρατσισμό. Η ποιότητα της δημοκρατίας, τόσο στην Ελλάδα όσο και παγκοσμίως, επηρεάζεται επίσης από τις ανισορροπίες ισχύος και την άνιση πολιτική επιρροή που υπάρχουν ως αποτέλεσμα των διαρκώς διευρυνόμενων οικονομικών ανισοτήτων, του περιορισμού του πλουραλισμού στα κυρίαρχα/ συστημικά ΜΜΕ, της διαφθοράς και της διαπλοκής πολιτικής και οικονομικής εξουσίας, που οδηγεί σε ολιγαρχικοποίηση της πολιτικής διεθνώς. Η άνιση ισχύς του πλούτου μεταφράζεται σε άνιση πολιτική ισχύ και επιρροή επί της πολιτικής εξουσίας. Οι ανισότητες αυτές μετατρέπουν ξανά την πολιτική σε κλειστή υπόθεση των λίγων. Η υποεκπροσώπηση μεγάλων τμημάτων της κοινωνίας – και κατά συνέπεια η υπερεκπροσώπηση άλλων – στην πολιτική και ευρύτερα στη δημόσια σφαίρα δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από το ζήτημα των κοινωνικών ανισοτήτων.³

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της συζήτησης ήταν η αντιπαράθεση μεταξύ του δισεκατομμυριούχου Μπερνάρ Αρνό και του καθηγητή Γκαμπριέλ Ζουκμάν. Ο Αρνό θεωρεί ότι η πρόταση του Ζουκμάν για φόρο 2% επί κάθε ιδιοκτησίας αξίας άνω των 100 εκατ. ευρώ αποτελεί ακραία επίθεση, που θα οδηγήσει στην κατάρρευση της γαλλικής οικονομίας.⁴ Χαρακτήρισε τον Ζουκμάν ακροαριστερό ακτιβιστή, υποστηρίζοντας ότι η ιδεολογία του στοχεύει στην κατάρρευση της φιλελεύθερης οικονομίας, την οποία θεωρεί το μόνο σύστημα που λειτουργεί προς όφελος όλων. Ένα ακόμη προφανές παράδειγμα είναι οι επανειλημμένες παρεμβάσεις του Ίλον Μασκ, όχι μόνο στις Ηνωμένες Πολιτείες αλλά και σε άλλες χώρες, όπως το Ηνωμένο Βασίλειο και η Γερμανία. Η περίπτωση του Μασκ ξεχωρίζει επειδή κι ο ίδιος αποτελεί βασικό παράγοντα στις προσπάθειες διάδοσης και κανονικοποίησης της ακροδεξιάς διεθνώς.

Στο ελληνικό πλαίσιο, η σκιά της τραγωδίας των Τεμπών, καθώς και μια σειρά σκανδάλων διαφθοράς (υποκλοπές, αγροτικές επιδοτήσεις και άλλα), εγείρουν ερωτήματα για τη λειτουργία των θεσμών και του κράτους δικαίου και έχουν οδηγήσει σε κατάρρευση της εμπιστοσύνης του κόσμου προς τα πολιτικά κόμματα, την κυβέρνηση και τη δικαιοσύνη. Είναι χαρακτηριστικό ότι, σύμφωνα με τα ευρήματα της έρευνας του Eteron «Ακτινογραφία των Ψηφοφόρων» για το 2025, τα χαμηλότερα επίπεδα εμπιστοσύνης καταγράφονται για τα πολιτικά κόμματα (13,6%) και τα μέσα ενημέρωσης (6,2%).

Απειλές για τη δημοκρατία: κοινωνικές, οικονομικές και πολιτικές ανισότητες

Το θεσμικό πλαίσιο σε πολλές δυτικές χώρες, καθώς και σε υπερεθνικούς οργανισμούς όπως η ΕΕ, χαρακτηρίζεται από δημοκρατικό έλλειμμα και από την αυξανόμενη απογοήτευση των πολιτών σε σχέση με τη λειτουργία της δημοκρατίας. Σε πρόσφατη έρευνα του Ινστιτούτου Eteron, η πλειονότητα των ψηφοφόρων (79,3%) αναγνωρίζει ότι, παρά τις ελλείψεις της, δεν υπάρχει καλύτερη μορφή διακυβέρνησης από την κοινοβουλευτική δημοκρατία. Ταυτόχρονα, η δυσαρέσκεια των πολιτών για τον τρόπο λειτουργίας της δημοκρατίας είναι διάχυτη. Στο σχετικό ερώτημα, περίπου το 74,3% των πολιτών δηλώνει δυσαρεστημένο ή μάλλον δυσαρεστημένο. Τα ευρήματα ενός ακόμα ερευνητικού project του Eteron, με τίτλο «Unmute Democracy» (2025), δείχνουν ότι ο βαθμός απογοήτευσης είναι αντίστοιχα υψηλός. Οι πολίτες βαθμολογούν τη λειτουργία της δημοκρατίας «κάτω από τη βάση», με μέση βαθμολογία 3,85/10. Το 19% μάλιστα της βάζει 0, εκφράζοντας πλήρη δυσαρέσκεια. Το ποσοστό όσων εκφράζουν πλήρη δυσαρέσκεια είναι έξι φορές μεγαλύτερο από εκείνο των πολιτών που είναι πλήρως ικανοποιημένοι και βαθμολογούν τη λειτουργία της δημοκρατίας με 10 (3,1%). Οι χαμηλότερες βαθμολογίες καταγράφηκαν μεταξύ των νέων ηλικίας 17-34 ετών.

Ένας ακόμη στόχος του παραπάνω ερευνητικού project ήταν να εξεταστεί τι αντιλαμβάνονται οι πολίτες ως απειλή για τη λειτουργία της δημοκρατίας. Ανάμεσα στις επιλογές, που αντιπροσώπευαν διαφορετικές πολιτικές στάσεις, ξεχώρισε ένα ζεύγος στενά συνδεδεμένων απειλών. Πρόκειται για τη διαφθορά του πολιτικού συστήματος (59,4%) αφενός και την έλλειψη δικαιοσύνης και την ατιμωρησία (57,6%) αφετέρου. Η διαφθορά στο πολιτικό σύστημα και η ατιμωρησία επηρεάζουν καθοριστικά τον τρόπο με τον οποίο οι πολίτες αντιλαμβάνονται την ποιότητα της δημοκρατίας στην Ελλάδα, και αξίζει να αναρωτηθούμε τι σημαίνει αυτό για τη συμμετοχή των πολιτών στην πολιτική. Η τρίτη σημαντικότερη απειλή είναι ο πολιτικός και οικονομικός έλεγχος των μέσων ενημέρωσης (32,3%), αποδεικνύοντας για μια ακόμη φορά ότι η χαμηλή ποιότητα πληροφόρησης επηρεάζει την ίδια την ποιότητα της δημοκρατίας. Από τις 13 επιλογές συνολικά, μόνο μία ακόμη ξεπερνά το 20%: οι οικονομικές ανισότητες που ενισχύουν την ισχύ των ελίτ. Οι δύο τελευταίες απειλές συνδέονται με την άνιση επιρροή που ασκούν συγκεκριμένα συμφέροντα στον πολιτικό χώρο.

Σύμφωνα με την πιο πρόσφατη έρευνα του Eteron για την οικονομική δικαιοσύνη (2026), στην ελληνική κοινωνία κυριαρχεί ένα γενικευμένο και διάχυτο αίσθημα αδικίας και ανισότητας. Η Ελλάδα θεωρείται ως μια άδικη χώρα από την πλειοψηφία των πολιτών (80,4%). Επιπλέον, σχεδόν όλα τα άτομα συμφωνούν ότι οι ανισότητες μεταξύ των κοινωνικών τάξεων στην Ελλάδα είναι αρκετά ή πολύ μεγάλες (88,1%). Εξίσου υψηλά ποσοστά (84%) καταγράφονται μεταξύ των πολιτών που πιστεύουν ότι οι αδικίες στην Ελλάδα είναι μεγαλύτερες σε σύγκριση με άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Τα ευρήματα είναι συγκλονιστικά. Οι ανισότητες παίρνουν διάφορες μορφές για διαφορετικά άτομα και δεν θα πρέπει σε καμία περίπτωση να αγνοήσουμε και τις διάφορες πτυχές της ανισότητας μεταξύ των φύλων. Ταυτόχρονα, υπάρχει ένα κοινό συλλογικό αίσθημα αδικίας που συνδέεται με την άνιση κατανομή του πλούτου και με την αντίληψη ότι το κράτος ευνοεί τις μεγάλες επιχειρήσεις. Τα δύο αυτά ζητήματα επιδεινώνονται κατά την τρέχουσα περίοδο εξαιτίας και της κρίσης του κόστους ζωής και του πληθωρισμού.

Η αποκατάσταση του αισθήματος οικονομικής δικαιοσύνης σχετίζεται, πέρα από την ίδια την οικονομία, με την ίδια τη λειτουργία της δημοκρατίας. Με άλλα λόγια, πέρα από τις πιέσεις στην ψυχική υγεία των πολιτών και στις συνθήκες διαβίωσής τους σε υλικούς οικονομικούς όρους, οφείλουμε να αναρωτηθούμε πώς επηρεάζει αυτή η συνθήκη αδικίας και ανισότητας την κοινωνική συνοχή, την εμπιστοσύνη των πολιτών στο δημοκρατικό καθεστώς και τους θεσμούς του, καθώς και τη λειτουργία του πολιτικού συστήματος. Για παράδειγμα, πόσο πολιτικά ενεργοί μπορούν να είναι οι πολίτες μιας χώρας αν δεν μπορούν να εξασφαλίσουν αξιοπρεπή διαβίωση για τους ίδιους και τις οικογένειές τους; Πόσο χρόνο μπορούν να αφιερώσουν στην αναζήτηση αξιόπιστης πληροφορίας και στην ενεργό πολιτική συμμετοχή; Πόση πολιτική επιρροή μπορούν να ασκήσουν απέναντι σε μεγαλύτερα οικονομικά συμφέροντα; Η επισφάλεια και η αδικία, πέρα από τις άμεσες συνέπειες που έχουν ως προς τη διαβίωσή μας, έχουν και δευτερογενείς επιπτώσεις στη λειτουργία και την απόδοση της δημοκρατίας, καθώς και στην ικανότητά μας να συμβιώνουμε αρμονικά στην κοινωνία.

Πολιτικές, Επικοινωνία και Τεχνητή Νοημοσύνη

Οι γνωστοί κίνδυνοι για τη δημοκρατία που περιγράφηκαν μέχρι στιγμής – οι κοινωνικοοικονομικές ανισότητες, η ακροδεξιά, ο εθνικισμός και ο ρατσισμός – λειτουργούν πλέον σε ένα νέο περιβάλλον: με φόντο τη μιντιοποίηση της πολιτικής, δηλαδή την αναγκαστική εξάρτηση και προσαρμογή της πολιτικής στα μέσα ενημέρωσης, και την επέκταση της χρήσης της τεχνητής νοημοσύνης. Η πολιτική έχει στον πυρήνα της την αξία του διαλόγου, αλλά η διάσταση αυτή μοιάζει σταδιακά να εξαφανίζεται. Μία εκδήλωση αυτής της εξέλιξης είναι οι παράλληλοι μονόλογοι και τα echo chambers των μέσων κοινωνικής δικτύωσης.

Η σταδιακή υποβάθμιση των ψηφιακών πλατφορμών και της ποιότητας του διαλόγου και του περιεχομένου σε αυτές έχει περιγραφεί από τον Κόρι Ντόκτοροου με τον νεολογισμό «σκατοποίηση» (“enshittification”).⁵ Αρχικά, οι πλατφόρμες αυτές λειτούργησαν ως μέσο εκδημοκρατισμού της έκφρασης και, για ένα διάστημα, αποτέλεσαν μια σχεδόν ριζική τομή για τη διάχυση της πληροφορίας και τη δικτύωση πολιτών, ακτιβιστ(ρι)ών και οργανώσεων. Σήμερα, ωστόσο, η κατάσταση έχει αλλάξει δραστικά σε σχέση με τα πρώτα χρόνια λειτουργίας τους. Ο ψηφιακός χώρος μοιάζει όλο και λιγότερο με μια συλλογική κοινότητα επικοινωνίας – έστω κατακερματισμένη και χωρισμένη σε φούσκες – και μετατρέπεται όλο και περισσότερο σε ιδιωτικοποιημένο πεδίο χειραγώγησης, χαρακτηριστικό παράδειγμα του καπιταλισμού της επιτήρησης⁶, με βασική λειτουργία την εκμετάλλευση των προσωπικών δεδομένων και τη διασφάλιση κερδών για τους τεχνο-ολιγάρχες.

Οι ερευνητ(ρι)ές αναμένουν την αυξανόμενη διείσδυση της γενετικής τεχνητής νοημοσύνης (GenAI) στη δημοκρατία, εξέλιξη που προβλέπεται να ασκήσει τεράστια επιρροή στη διαμόρφωση της κοινής γνώμης, καθώς οι αλγόριθμοι της τεχνητής νοημοσύνης χαρακτηρίζονται τόσο από μεροληψίες όσο και από ικανότητες χειραγώγησης. Ο Ευάγγελος Πουρνάρας, ο οποίος εξέτασε το ζήτημα, έθεσε μια σειρά κρίσιμων ερωτημάτων:

Πώς μπορούμε να επανεφεύρουμε την (ψηφιακή) δημοκρατία ώστε να αντιμετωπίσουμε το διαρκώς αυξανόμενο έλλειμμα δημοκρατικής ανθεκτικότητας λόγω συναφών προκλήσεων; Ποιες αναβαθμίσεις απαιτούνται για την ενίσχυση της ανθεκτικότητας της δημοκρατίας, δηλαδή της διασφάλισης της συμμετοχής, της εκπροσώπησης και της ακεραιότητας στις συλλογικές διαδικασίες λήψης αποφάσεων;⁷

Παρότι οι απειλές και οι κίνδυνοι που μπορεί να ενέχει η τεχνητή νοημοσύνη για τις δημοκρατικές πολιτικές έχουν τεκμηριωθεί⁸ αναλυτικά τα τελευταία χρόνια από ακαδημαϊκούς, μη κυβερνητικές οργανώσεις, ακτιβιστ(ρι)ές και άλλους/ες/α, οι προειδοποιήσεις αυτές φαίνεται προς το παρόν να αγνοούνται από την ευρύτερη κοινωνία. Με βάση τα ευρήματα των ερευνών του Eteron, οι σύγχρονες απειλές για τη δημοκρατία που προκύπτουν από τη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης δεν μοιάζουν να απασχολούν τους πολίτες, οι οποίοι -με βάση τα όσα λένε- βλέπουν πολύ περισσότερες ευκαιρίες παρά κινδύνους σε αυτή. Ωστόσο, όπως επισημαίνει ο Πουρνάρας, υπάρχουν αντικειμενικοί κίνδυνοι στην ολοένα και πιο σίγουρη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης σε εκλογικές διαδικασίες ή στη χρήση της για την κλιμάκωση και εδραίωση συμμετοχικών πρωτοβουλιών, της ηλεκτρονικής ψηφοφορίας και της κινητοποίησης των πολιτών μέσω των μέσων κοινωνικής δικτύωσης.⁹

Μπροστά στους αναπόφευκτους κινδύνους που φέρνει η εμπλοκή της τεχνητής νοημοσύνης στα πολιτικά πράγματα, αυξάνονται οι εκκλήσεις για αλγοριθμική διαφάνεια και αλγοριθμική λογοδοσία. Τι θα γινόταν αν το πηγαίναμε και ένα βήμα παραπέρα και αρχίζαμε να φανταζόμαστε τρόπους ώστε η τεχνολογία και η τεχνητή νοημοσύνη να μετατραπούν σε κοινό αγαθό ή αν διερευνούσαμε μορφές κοινωνικής ιδιοκτησίας των μέσων κοινωνικής δικτύωσης;¹⁰ Η λογική της αποχώρησης από τις πλατφόρμες και του οχυρωμένου εγκλεισμού μας σε «εναλλακτικά» μέσα κοινωνικής δικτύωσης – δηλαδή πρακτικά σε ακόμη πιο κλειστές φούσκες – δεν είναι λειτουργική και εν τέλει αποδυναμώνει την φωνή μας και μειώνει την κατανόησή μας για τις κοινωνικές εξελίξεις. Παρομοίως, η τεχνοφοβία και η στείρα αντίδραση στο τεχνολογικό κύμα της τεχνητής νοημοσύνης δεν θα λειτουργήσει παραγωγικά μακροπρόθεσμα, όταν οι νέες γενιές θα είναι γηγενείς της τεχνητής νοημοσύνης. Ένας πιο παραγωγικός στόχος για τον προοδευτικό κόσμο διεθνώς μπορεί να είναι η αντιμετώπιση της σύνδεσης μεταξύ κέρδους και τεχνολογίας, και μεταξύ ολιγαρχίας και ψηφιακού κόσμου. Χρειαζόμαστε ένα σύγχρονο, προοδευτικό όραμα για την εποχή της τεχνητής νοημοσύνης, που θα διασφαλίζει την αυτόνομη κριτική σκέψη και θα υπερασπίζεται την αυτόνομη δημοκρατική πολιτική δράση.

Τι (μας) επιφυλάσσει το μέλλον;

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι σε διεθνές επίπεδο διανύουμε μια περίοδο αναδιατάξεων και πολιτικής ρευστότητας. Οι γεωπολιτικές κρίσεις, οι πόλεμοι, ο μιλιταρισμός, οι προκλήσεις της τεχνητής νοημοσύνης, η απληστία των τεχνο-ολιγαρχών και η κλιματική κρίση συνθέτουν μια απειλητική εικόνα. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, το μεγάλο διακύβευμα είναι να προσπαθήσουμε να σκεφτούμε κριτικά ποιο μπορεί να είναι το μέλλον της δημοκρατίας. Χρειάζεται να σκεφτούμε συλλογικά πώς μπορούμε να εκφράσουμε με επιτυχία τα κοινωνικά αιτήματα για ένα σύστημα πιο δημοκρατικό, πιο αντιπροσωπευτικό και πιο δίκαιο.

Η δημοκρατία δεν είναι απλώς η μορφή ενός κράτους ή ενός καθεστώτος. Είναι μια πολιτική πράξη, μια διαδικασία που υπονομεύει τη διάκριση μεταξύ κυβερνώντων και κυβερνωμένων, και για τον λόγο αυτό ο Τζον Κιν την έχει ορίσει ως ένα σύστημα αυτοκυβέρνησης ίσων ατόμων.¹¹ Η μόνη εγγύηση για το μέλλον της δημοκρατίας είναι η ενεργή συμμετοχή των πολιτών. Δεν είναι τυχαίο ότι όλες οι προκλήσεις που εξετάσαμε, έστω και συνοπτικά, σε αυτό το άρθρο, από την ολιγαρχικοποίηση της πολιτικής έως τις απειλές της αλγοριθμικής εποχής, έχουν ένα κοινό στοιχείο: στοχεύουν στον περιορισμό της συμμετοχής των πολλών, μετατρέποντάς τους, όσο γίνεται, σε βουβούς παρατηρητές ενός πολιτικού παιχνιδιού. Η πραγματική δημοκρατία συνεπάγεται την αντιστροφή αυτής της τάσης, δίνοντας πίσω στις πολλές φωνή, επιλογή και εξουσία.

*Το άρθρο αυτό αντλεί από ευρήματα τριών ερευνητικών προγραμμάτων του Ινστιτούτου Eteron που πραγματοποιήθηκαν μεταξύ Μαρτίου 2025 και Μαΐου 2026: Ακτινογραφία των Ψηφοφόρων, Unmute Democracy, Οικονομική Δικαιοσύνη. Περισσότερες λεπτομέρειες είναι διαθέσιμες στη σελίδα του ινστιτούτου eteron.org.