Η Δημοκρατία Αναζητά Νέες Μορφές Αξιοπρέπειας

Niccolò Milanese
Director European Alternatives

Το 1986, η καταστροφή στο Τσέρνομπιλ έδωσε σάρκα και οστά στον φόβο της πυρηνικής έκρηξης, που στοίχειωνε τους ανθρώπους σε όλη τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου. Φυσικά, δεν επρόκειτο για  σκόπιμη επίθεση με πυρηνικά όπλα, που θα μπορούσε να οδηγήσει σε κλιμάκωση, αλλά για πυρηνικό ατύχημα, ωστόσο οι φόβοι για τις επιπτώσεις του συμβάντος στους ανθρώπους ήταν εξίσου εύλογοι και δικαιολογημένοι. Σε ολόκληρη την Ευρώπη, ο κόσμος αναρωτιόταν ποιες θα μπορούσαν να είναι αυτές οι επιπτώσεις, και το ερώτημα αν και πότε θα έφτανε στον τόπο τους το πυρηνικό νέφος έγινε αντικείμενο εικασιών. Στη Γαλλία αυτές οι εικασίες έφτασαν σε σουρεαλιστικά επίπεδα με τις απροετοίμαστες αρχές να ανακοινώνουν σε πρώτη φάση ότι δεν υπήρχε κανένας κίνδυνος – σε πλήρη αντίθεση με όσα έλεγαν οι αρχές της Δυτικής Γερμανίας – και ορισμένους υπεραισιόδοξους μετεωρολόγους να εμφανίζουν χάρτες με ένα σήμα «στοπ» πάνω από τις Ελβετικές Άλπεις, υπονοώντας ότι ο αντικυκλώνας των Αζορών θα βοηθούσε, ανακατευθύνοντας οποιοδήποτε πυρηνικό νέφος μακριά από τη γαλλική επικράτεια. Στο τέλος εκείνης της χρονιάς μάλιστα, ο κωμικός Κολίς έγραψε ένα σχετικό αστείο που αποτύπωνε τον παραλογισμό εκείνου του εθνικού πλαισίου, το οποίο θα περνούσε στη λαϊκή παράδοση: «Πάντα αναρωτιόμασταν σε τι χρησιμεύουν τα σύνορα. Ε, τώρα ξέρουμε!»

Η εποχή της «κοινωνίας της διακινδύνευσης», την οποία είχε προαναγγείλει κάποτε ο κοινωνιολόγος Ούλριχ Μπεκ, έμοιαζε να έχει πλέον φτάσει, και πια υπήρχε μια προφανής ανάγκη για τη σύσταση διεθνών οργανισμών που θα μπορούσαν να μετριάσουν και να διαχειριστούν τους κοινούς κινδύνους. Το όραμα ήταν άκρως καντιανό: εφόσον η ανθρωπότητα δεν επρόκειτο να οργανωθεί σε μια οικουμενική κοσμοπολιτική πολιτεία αυθόρμητα ή ορθολογικά, μια σειρά από κλιμακούμενες καταστροφές και κρίσεις – ή έστω και ο κίνδυνος εκδήλωσής τους – θα την υποχρέωνε τελικά να το πράξει. Σαράντα χρόνια αργότερα και έχοντας βιώσει πολλαπλές κρίσεις πλανητικής κλίμακας και αυξανόμενης ταχύτητας, το λεξιλόγιο του κινδύνου εντοπίζεται παντού στις πολιτικές μας και το βίωμά του κυριαρχεί σε όλες τις πτυχές της ζωής μας: ερωτήματα όπως ποι@ είναι περισσότερο εκτεθειμέν@ και ποι@ προστατεύονται, ποι@ είναι ευάλωτοι και επισφαλή και ποι@ είναι ασφαλείς, ποι@ και τι καθορίζει αυτά τα πράγματα και τι μπορεί να γίνει για την ενίσχυση των αμυντικών μας γραμμών βρίσκονται στον πυρήνα τόσο της εσωτερικής όσο και της διεθνούς πολιτικής. Ωστόσο, οι κοσμοπολιτικοί διεθνείς οργανισμοί που προέβλεπε και για τους οποίους έκανε έκκληση ο Μπεκ είναι ανύπαρκτοι, αποδυναμωμένοι ή δεν διαθέτουν πλέον σαφή κοσμοπολιτικό προσανατολισμό. Τα σύνορα που σατίριζε ο Κολίς περιχαρακώνονται και έχουν καταστεί παράγοντας που εξασφαλίζει ψήφους σε μεγάλο μέρος της Ευρώπης και πέραν αυτής. Το επίσημο θεσμικό λεξιλόγιο της ίδιας της δημοκρατίας στην Ευρώπη έχει πλέον επικεντρωθεί στην άμυνα, την ετοιμότητα και την ανθεκτικότητα. Προφανώς και υπάρχουν πολλές πραγματικές απειλές για τις οποίες πρέπει να προετοιμαστούμε. Ωστόσο, όσον αφορά τις σχετικές πολιτικές, το κρίσιμο ερώτημα όταν διατυπώνεται με αυτούς τους όρους, είναι ποι@ ή τι πραγματικά προστατεύεται: οι εθνικές ευαισθησίες, τα κατεστημένα συμφέροντα, τα ταμπού, τα σύνορα και το κεφάλαιο ή οι άνθρωποι, η δικαιοσύνη, η δημιουργικότητα και η ευημερία;

Η σοφία των πιο αποτελεσματικών δημοκρατικών ακτιβιστικών κινημάτων στην Ευρώπη σήμερα έγκειται στο γεγονός ότι επικεντρώνονται σε ένα βαθύ αίσθημα αξιοπρέπειας: αξιοπρέπεια και δικαιοσύνη για τα μεμονωμένα θύματα και τις οικογένειές τους, αλλά και τοποθέτηση ενάντια στην ταπείνωση που συνεπάγεται η ζωή σε κοινωνίες και οικονομίες όπου κυριαρχεί η διαφθορά, η εκμετάλλευση και η εξαπάτηση. Από τα φεμινιστικά κινήματα κατά της έμφυλης βίας, μέχρι τα κινήματα για τα δικαιώματα των μεταναστών ενάντια στα θανατηφόρα συνοριακά περάσματα, τα κινήματα για τα θύματα της σιδηροδρομικής τραγωδίας των Τεμπών στην Αθήνα, το φοιτητικό κίνημα στη Σερβία, τις πορείες κατά του πολέμου στη Γάζα, τον Στολίσκο της Ελευθερίας, όλους όσους αρνούνται τη νομιμότητα της κυβέρνησης του «Γεωργιανού Ονείρου», τους διαδηλωτές ενάντια στην κατάληψη του κράτους και τη διαφθορά στην Τσεχία, τη Σλοβακία, την Ουγγαρία, τη Βουλγαρία, το Βέλγιο και σε τόσα άλλα μέρη τους τελευταίους μήνες, και φυσικά η ουκρανική αντίσταση ενάντια στη ρωσική εισβολή, όλα επικεντρώνονται και τροφοδοτούνται από ένα βαθύ αίτημα για αξιοπρέπεια.

Το να έχεις αξιοπρέπεια δεν σημαίνει μόνο να προστατεύεσαι, να είσαι ασφαλής, να σε φροντίζουν και να σε αγαπούν, να έχεις πρόσβαση στις βασικές ανάγκες της ζωής, όπως η τροφή, η στέγαση και η οικογένεια. Όλα αυτά είναι θεμελιώδη και απειλούνται όλο και περισσότερο. Αξιοπρέπεια, ωστόσο, σημαίνει και να μην σου λένε ψέματα, να μην σε εξαπατούν, να μην σε κλέβουν. Να μην σε παρουσιάζουν λανθασμένα, να μην σε υποχρεώνουν να προσποιείσαι ότι είσαι αλλιώς ή να πιστεύεις κάτι ή κάποιον αν δεν νιώθεις έτσι· να μην χρειάζεται να κρύβεσαι. Να μην είσαι υποδουλωμένος. Και είναι ζωτικής σημασίας να έχεις το δικαίωμα να δράσεις, να αναλάβεις πρωτοβουλία, να αντιμετωπίσεις την αδικία και την καταστροφή και να αντισταθείς στη σκληρότητα και τη βία, θέτοντας τον εαυτό σου σε κίνδυνο για χάρη ενός πιο σημαντικού σκοπού. Επομένως, η αίσθηση της αξιοπρέπειας του κάθε ανθρώπου δεν είναι άσχετη με τα προβλήματα των άλλων: αν αθετήσουμε τις υποχρεώσεις μας απέναντι στα άλλα άτομα, δικαιολογημένα νιώθουμε ντροπή, που είναι το αντίθετο της αξιοπρέπειας. Η καλλιέργεια, η διατήρηση και η υπεράσπιση αυτής της αίσθησης αξιοπρέπειας, μιας αξιοπρεπούς ζωής και μιας αξιοπρεπούς κοινωνίας, έχει καταστεί το επίκεντρο της δημοκρατικής δράσης σε επίπεδο βάσης, από την άκρως τοπική έως την παγκόσμια κλίμακα.

Το να ζητάμε και να αγωνιζόμαστε για την αξιοπρέπεια δεν είναι φυσικά κάτι καινούργιο. Είναι γνώριμο μοτίβο στις επαναστάσεις: Η επανάσταση του 2014 στην Ουκρανία ονομάζεται «Επανάσταση της Αξιοπρέπειας», η Συριακή Επανάσταση του 2011, η Τυνησιακή Επανάσταση του 2011, οι εξεγέρσεις στο Ιράν το 2018-19 όλες έχουν ως σύνθημα την αξιοπρέπεια. Την ίδια δεκαετία, πρώην μέλη της Γαλλικής Αντίστασης κάλεσαν με μνημειώδη τρόπο τις νέες γενιές να ανακτήσουν το αίσθημα της αγανάκτησης. Γιατί, όμως, επανέρχεται αυτό το αίτημα σήμερα με τόση ένταση;

Αυτό που είναι καινούργιο ως προς την έκτασή του είναι η αντίφαση στο εσωτερικό των δημοκρατικών μας χώρων, εκείνων των χώρων που ανοίγονται μέσα από τις διαπροσωπικές μας επαφές, από την εμπειρία του άλλου ατόμου, και τα αναπόφευκτα ζητήματα εξουσίας και δυνατότητας δράσης που εμπλέκονται σε όλες αυτές τις σχέσεις. Η ίδια η δημοκρατία δεν είναι μόνο, ούτε καν πρωτίστως, ένα σύνολο κανόνων και διαδικασιών: είναι η προσδοκία ενός πολιτικού χώρου στον οποίο το κάθε άτομο μπορεί να διεκδικεί τη θέση του και να αναγνωρίζεται ως θεμελιωδώς ισότιμο σε αξία. Η υπόσχεση της ύπαρξης αυτού του χώρου απειλείται βαθιά στις μέρες μας. Από τη μία, κάτι που καθίσταται ορατό μέσα από τη συμμετοχή σε πολιτικούς χώρους συχνά είναι οι υπαρκτές βαθιές αδικίες κοντά αλλά και μακριά από εμάς, τις οποίες νιώθουμε υποχρεωμένοι να αντιμετωπίσουμε και απέναντι στις οποίες συχνά αισθανόμαστε μια ντροπιαστική αδυναμία να κάνουμε οτιδήποτε. Από την άλλη πλευρά, τόσο οι φυσικοί όσο και οι μιντιακοί και οι διαδικτυακοί δημόσιοι χώροι μας έχουν ιδιωτικοποιηθεί, εργαλειοποιηθεί, μολυνθεί και δηλητηριαστεί βαθιά και εσκεμμένα, και η ύπαρξη ή η ενασχόλησή μας μέσα σε αυτούς έχει υπολογιστεί με χρηματικούς όρους, έχει γίνει αντικείμενο εκμετάλλευσης και η αξία της έχει εισπραχθεί. Και η παραμικρή συμμετοχή μας σε αυτούς τους χώρους μας κάνει αναπόφευκτα εμπλεκόμενα μέρη. Η επιλογή της ολοκληρωτικής αποχώρησης δεν αποτελεί αξιοπρεπή μακροπρόθεσμη λύση, όσο κι αν δικαιολογείται για λόγους ανάκαμψης και αποτοξίνωσης. Η προσπάθεια υπεράσπισης ή επανασύστασης εθνικών δημόσιων σφαιρών επίσης δεν θα αντιμετωπίσει επαρκώς ούτε θα απλοποιήσει το συγκεκριμένο πρόβλημα. Η πολιτική μας ζωή εκτείνεται πλέον αναπόφευκτα πέρα από τέτοιου είδους σύνορα και δεν μπορούμε πια να κλείνουμε τα μάτια στη βία των ίδιων των συνόρων. Η συλλογική δημοκρατική μας αξιοπρέπεια αναζητά, επομένως, νέες μορφές και νέους χώρους, σε μια προσπάθεια να βρει νέα πρότυπα πρακτικής αλληλεγγύης και πολιτικής δράσης, συμβιβασμού και συνύπαρξης, πολυφωνίας και συλλογικότητας. Αυτές οι μορφές και οι χώροι ίσα που είναι ορατά μέσα από το σύννεφο της διασποράς μας, αλλά ίσως μπορέσουμε να  τα διακρίνουμε αμυδρά στον ορίζοντα, αν κρατήσουμε ψηλά το κεφάλι και μπορέσουμε να αντέξουμε μαζί τη φρίκη που βλέπουμε γύρω μας.