Τέλος οι δικαιολογίες: Η Ευρώπη που φτάνει πάντα δεύτερη

Βασίλης Πανάγου
Υπεύθυνος Επικοινωνίας ETERON

Δημήτρης Ραπίδης
Υπεύθυνος Χρηματοδοτικών Προγραμμάτων και Πολιτικός Ερευνητής ETERON

Κάθε Σεπτέμβρη η Ευρώπη ακούει μια ομιλία που περιγράφει με ακρίβεια τον κόσμο γύρω της. Και κάθε φορά, μόλις σβήσουν τα φώτα στο Στρασβούργο, επιστρέφει στη γνώριμη ασφάλεια της αναβολής. Η φετινή Ομιλία της Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν ακολούθησε πιστά αυτό το μοτίβο. Η διάγνωση ήταν διαυγής, η γλώσσα δραματική, όμως η πολιτική βούληση εγκλωβισμένη στα ίδια θεσμικά όρια που γεννούν την κρίση.

Το κλειδί για να διαβάσουμε την ομιλία το έδωσε η ίδια η Πρόεδρος. Παραδέχτηκε ότι το δόγμα, οι θεσμοί και ο τρόπος που παίρνει αποφάσεις η Ένωση έμειναν πίσω από τη νέα πραγματικότητα, επειδή σχεδιάστηκαν για έναν άλλο κόσμο [1]. Το είπε για την άμυνα, αλλά η διαπίστωση ισχύει παντού. Στην οικονομία, στην τεχνητή νοημοσύνη και στη μετανάστευση, στην κλιματική, την κοινωνική και την εξωτερική πολιτική, η Ευρώπη για άλλη μια φορά τρέχει πίσω από τις εξελίξεις αντί να τις διαμορφώνει.

Οικονομία: Η λιτότητα αλλάζει όνομα

Οι Ευρωπαίοι έχουν ήδη πει καθαρά τι τους απασχολεί. Το κόστος ζωής παραμένει η μεγαλύτερη ανησυχία τους, με το 36% να το θεωρεί το κυριότερο πρόβλημα της χώρας του και το 52% το κυριότερο προσωπικό του πρόβλημα [2]. Σχεδόν τρεις στους δέκα περιμένουν ότι το βιοτικό τους επίπεδο θα επιδεινωθεί τα επόμενα χρόνια [3]. Και η στέγη γίνεται σιγά σιγά προνόμιο, αφού μέσα σε μια δεκαετία οι τιμές των κατοικιών στην ΕΕ αυξήθηκαν κατά 64,9% και τα ενοίκια κατά 21,8% [4].

Απέναντι σε αυτή την πραγματικότητα, η Επιτροπή προτάσσει απλούστευση, ταχύτερες αδειοδοτήσεις και ολοκλήρωση της ενιαίας αγοράς. Είναι μια ατζέντα γραμμένη για τους ισολογισμούς των επιχειρήσεων, που αφήνει τον οικογενειακό προϋπολογισμό σε δεύτερη μοίρα. Και τα αποτελέσματά της είναι ήδη μετρήσιμα. Οι επιχειρηματικές επενδύσεις στις ΗΠΑ αναμένεται να αυξηθούν κατά 40% σε πραγματικούς όρους από το 2021 έως το τέλος του 2027, ενώ στην Ευρωζώνη μόλις κατά 12%. Την ίδια περίοδο, το ΑΕΠ ανά ώρα εργασίας ανέβηκε κατά 14 δολάρια στις ΗΠΑ και μόλις κατά 2 στην Ευρώπη [5]. Αυτό είναι το τίμημα μιας δεκαετίας δημοσιονομικής συγκράτησης και κατακερματισμένων επενδύσεων.

Όσα αποσιωπήθηκαν. Στην ομιλία απουσίαζαν ο κοινός δανεισμός, η συνέχεια του NextGenerationEU που ολοκληρώνεται, η φορολόγηση των υπερκερδών και του ακραίου πλούτου, αλλά και μια ευρωπαϊκή πολιτική για τους μισθούς.

Πού οδηγεί αυτή η κατεύθυνση. Η Πρόεδρος προανήγγειλε «σαφείς δημοσιονομικές επιλογές». Σε συνδυασμό με την εκτίναξη των αμυντικών δαπανών, η φράση αυτή προοιωνίζεται πίεση στο κοινωνικό κράτος. Η Ελλάδα γνωρίζει πολύ καλά πού καταλήγει αυτός ο δρόμος.

Η Ένωση χρειάζεται μόνιμη δημοσιονομική ικανότητα, χρηματοδοτούμενη με κοινό χρέος, όπως έδειξε ότι μπορεί να κάνει με το NextGenerationEU. Χρειάζεται έναν χρυσό κανόνα που θα εξαιρεί τις πράσινες και κοινωνικές επενδύσεις από τους δημοσιονομικούς περιορισμούς, και πραγματικούς ίδιους πόρους μέσα από τη φορολόγηση του ακραίου πλούτου και των ψηφιακών πλατφορμών. Με αυτά τα μέσα μπορεί να στηθεί ένα μεγάλο ευρωπαϊκό πρόγραμμα κοινωνικής κατοικίας μέσω της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων, να αντιμετωπιστεί η ενέργεια ως δημόσιο αγαθό και να γίνει μόνιμος ένας μηχανισμός σαν το SURE, που θα προστατεύει τις θέσεις εργασίας σε κάθε κρίση.

Τεχνητή νοημοσύνη: Η Ευρώπη θεατής της δικής της εξάρτησης

Στην τεχνητή νοημοσύνη, η ομιλία αποκάλυψε κάτι βαθύτερο από μια απλή αστοχία. Αποκάλυψε μια ιδεολογική παράδοση. Η Πρόεδρος υιοθέτησε το λεξιλόγιο των ίδιων των εταιρειών και ανακοίνωσε ότι θα καλέσει τα κορυφαία εργαστήρια για να συζητήσουν πώς οι δημόσιες αρχές θα στηρίξουν τις προσπάθειες της βιομηχανίας [6]. Με άλλα λόγια, η δημόσια εξουσία γίνεται αρωγός της αυτορρύθμισης. Την ίδια στιγμή, η Πρόεδρος δήλωσε ότι η Ευρώπη μπορεί να αρκεστεί στην αξιοποίηση της τεχνολογίας αιχμής που αναπτύσσουν άλλοι, μια μεγάλη μετατόπιση από το 2025, όταν η ευρωπαϊκή AI παρουσιαζόταν ως προϋπόθεση για την ανεξαρτησία της Ευρώπης [7].

Τα δεδομένα δείχνουν πόσο επικίνδυνη είναι αυτή η παραίτηση. Σύμφωνα με τη στρατηγική «A Transformative AI Strategy for Europe», στην οποία συμμετέχουν μεταξύ άλλων οι Philippe Aghion, Daron Acemoglu, Yoshua Bengio και Margrethe Vestager, η ΕΕ φιλοξενεί λιγότερο από το 5% της παγκόσμιας υπολογιστικής ισχύος για AI, όταν οι ΗΠΑ διαθέτουν το 75% και η Κίνα το 15%. Το 2025, ολόκληρη η Ευρώπη προσέλκυσε μόλις το 5 με 6% των παγκόσμιων ιδιωτικών επενδύσεων σε AI [8]. Την ίδια χρονιά, οι ιδιωτικές επενδύσεις σε AI μόνο στις ΗΠΑ έφτασαν τα 285,9 δισ. δολάρια [9]. Και τα έσοδα όλων των Ευρωπαίων δημιουργών μοντέλων μαζί είναι πιθανότατα κάτω από το 2% των εσόδων δύο μόνο αμερικανικών εταιρειών, της OpenAI και της Anthropic.

Κι ενώ η Πρόεδρος μιλούσε για εγγυήσεις, οι κανόνες για τα συστήματα υψηλού κινδύνου είχαν ήδη μετατεθεί για τον Δεκέμβριο του 2027. Πρόκειται για συστήματα που χρησιμοποιούνται στην απασχόληση, την εκπαίδευση, τις κρίσιμες υποδομές, την αστυνόμευση και την πιστοληπτική αξιολόγηση [10]. Οι αλγόριθμοι που κρίνουν ποιος θα προσληφθεί, ποιος θα πάρει δάνειο και ποια σχολική διαδρομή θα ακολουθήσει ένα παιδί θα λειτουργούν έτσι για ενάμιση χρόνο ακόμη με ελλιπείς εγγυήσεις. Η ρητορική της ασφάλειας συνυπάρχει άνετα με την πρακτική της απορρύθμισης.

Πού οδηγεί αυτή η κατεύθυνση. Σε μια ψηφιακή αποικία, όπου οι Ευρωπαίοι θα είναι καταναλωτές τεχνολογίας, παραγωγοί δεδομένων για ξένους ομίλους και ρυθμιστές χωρίς πραγματική ισχύ επιβολής.

Η απάντηση βρίσκεται στη δημόσια ισχύ. Η Ευρώπη χρειάζεται ένα δικό της CERN για την τεχνητή νοημοσύνη, που θα αναπτύσσει ανοιχτά μοντέλα δημόσιου συμφέροντος, και υπολογιστική ισχύ που θα λειτουργεί ως κοινή δημόσια υποδομή. Ο στόχος που θέτει η ίδια στρατηγική, να φτάσει η Ευρώπη το 15% της παγκόσμιας υπολογιστικής ισχύος έως το 2030, είναι το ελάχιστο σημείο εκκίνησης. Παράλληλα, ο AI Act πρέπει να εφαρμοστεί πλήρως και χωρίς άλλες παρατάσεις. Οι εργαζόμενοι χρειάζονται μια οδηγία για την αλγοριθμική διαχείριση της εργασίας που θα τους δίνει δικαίωμα συναπόφασης, ενώ ένας ευρωπαϊκός φόρος στις προσόδους της αυτοματοποίησης μπορεί να χρηματοδοτήσει την επανειδίκευσή τους.

Μετανάστευση: Η αλληλεγγύη ως υποχρέωση

Η Επιτροπή μετρά την επιτυχία της με έναν μόνο δείκτη, τις αφίξεις. Πίσω από τον ίδιο δείκτη, όμως, κρύβεται μια άλλη ιστορία. Σύμφωνα με τον Διεθνή Οργανισμό Μετανάστευσης, φέτος τουλάχιστον 2.292 άνθρωποι πέθαναν ή αγνοούνται προσπαθώντας να φτάσουν στην Ευρώπη, έναντι 1.999 την ίδια περίοδο πέρυσι. Στην Ανατολική Μεσόγειο, οι θάνατοι αυξήθηκαν από 284 σε 417 [11]. Λιγότερες αφίξεις και περισσότεροι νεκροί σημαίνουν πιο επικίνδυνα ταξίδια. Και αυτή η διαδρομή καταλήγει στα δικά μας νησιά.

Το Σύμφωνο Μετανάστευσης και Ασύλου υποσχέθηκε αλληλεγγύη, αλλά στην πράξη αποδείχθηκε φειδωλό. Η δεξαμενή αλληλεγγύης για το 2026 περιορίστηκε στις διαπραγματεύσεις από τις 30.000 μετεγκαταστάσεις που είχε προτείνει η Επιτροπή σε 21.000, ή εναλλακτικά σε 420 εκατ. ευρώ. Και αυτά για τέσσερις ολόκληρες χώρες πρώτης γραμμής, την Ελλάδα, την Ιταλία, την Ισπανία και την Κύπρο [12]. Η Ουγγαρία και η Σλοβακία δεν ανέλαβαν καμία δέσμευση [13], ενώ ο Ντόναλντ Τουσκ δήλωσε ότι η Πολωνία ούτε θα υποδεχθεί μετανάστες, ούτε θα πληρώσει [14]. Έτσι διαμορφώνεται μια αλληλεγγύη à la carte, όπου κάθε κράτος διαλέγει αν θα φιλοξενήσει ανθρώπους ή αν θα εξαγοράσει την ευθύνη του. Το σύνορο βαφτίζεται «ευρωπαϊκό» στα λόγια, αλλά μένει εθνικό βάρος στην πράξη.

Όσα αποσιωπήθηκαν. Η δημογραφική πραγματικότητα. Αν τα ποσοστά συμμετοχής στην αγορά εργασίας μείνουν ως έχουν, το εργατικό δυναμικό της ΕΕ θα συρρικνωθεί κατά 20,2% έως το 2070. Αυτό σημαίνει περίπου 42,8 εκατομμύρια λιγότερους εργαζόμενους [15]. Μια ήπειρος που γερνά χρειάζεται ανθρώπους, και όμως επιμένει να τους αντιμετωπίζει ως απειλή.

Πού οδηγεί αυτή η κατεύθυνση. Ένα πλαίσιο έκτακτης ανάγκης, μέσα σε ένα σύστημα όπου η αλληλεγγύη παραμένει ελλειμματική, κανονικοποιεί την εξαίρεση. Οι παρεκκλίσεις γίνονται σιγά σιγά κανόνας, και τα κράτη πρώτης γραμμής φορτώνονται ξανά μόνα τους το κόστος.

Η προοδευτική απάντηση είναι μια πραγματικά κοινή πολιτική. Η μετεγκατάσταση πρέπει να γίνει δεσμευτική και αναλογική, με βάση τον πληθυσμό και το ΑΕΠ κάθε χώρας, ενώ όποιος επιλέγει να πληρώσει αντί να υποδεχθεί θα πρέπει να καλύπτει το πλήρες κόστος της υποδοχής. Μια ευρωπαϊκή υπηρεσία ασύλου με άμεση αρμοδιότητα στα εξωτερικά σύνορα θα έκανε την ευθύνη κοινή από την πρώτη ημέρα. Μια ευρωπαϊκή αποστολή έρευνας και διάσωσης θα έσωζε ζωές, εκεί όπου σήμερα χάνονται. Και οι νόμιμες οδοί πρέπει να ανοίξουν σε πραγματική κλίμακα, με ευρωπαϊκή κάρτα εργασίας, ανθρωπιστικές θεωρήσεις και οικογενειακή επανένωση, ενώ ένα ευρωπαϊκό ταμείο ένταξης θα χρηματοδοτεί απευθείας τους δήμους που σηκώνουν το βάρος.

Κλίμα: Διαχείριση τους κόστους χωρίς πλάνο πράσινης μετάβασης 

Η Ευρώπη βιώνει ήδη το βαρύ τίμημα της κλιματικής κατάρρευσης. Μόνο την τελευταία τετραετία, τα ακραία καιρικά φαινόμενα στην ΕΕ έχουν προκαλέσει οικονομικές απώλειες που ξεπερνούν τα 800 δισ. ευρώ, με τις εκτιμήσεις για ισχυρές καταιγίδες, πλημμύρες και καύσωνες να προβλέπουν απώλειες άνω των 40 δισ. ευρώ έως το 2050 [16]. Εν τω μεταξύ, η ενεργειακή φτώχεια πλήττει το 10,6% των Ευρωπαίων πολιτών που αδυνατούν να θερμάνουν επαρκώς τις κατοικίες τους, ποσοστό που στην Ελλάδα και τη Βουλγαρία εκτοξεύεται στο 19,2% [17].

Μέσα σε αυτό το δυσχερές τοπίο, η Πρόεδρος της Επιτροπής δεν προέταξε την προστασία του πλανήτη ως κοινό αγαθό, αλλά τη μετουσίωσε σε όχημα για τη βιομηχανική ανταγωνιστικότητα και την ενεργειακή ασφάλεια. Η «Πράσινη Συμφωνία» αναπλαισιώνεται ως ένας μηχανισμός ενίσχυσης των επιχειρήσεων μέσω καθαρών τεχνολογιών, όπου η κλιματική δράση αξιολογείται σχεδόν αποκλειστικά με όρους πατεντών, νέων αγορών και απορρύθμισης. Αντί για έναν αποφασιστικό μετριασμό των εκπομπών με ριζική απομάκρυνση από τα ορυκτά καύσιμα, η ομιλία της φον ντερ Λάιεν μετατόπισε το βάρος στην ετοιμότητα και τη διαχείριση καταστροφών -μια σιωπηρή παραδοχή ότι η Ένωση παραιτείται από τη συγκράτηση της κρίσης και επιλέγει απλώς να διαχειρίζεται το κόστος των ζημιών.

Όσα αποσιωπήθηκαν. Οι δεσμευτικοί κανόνες για τη μείωση της κατανάλωσης ενέργειας, η ουσιαστική φορολόγηση των κολοσσών ορυκτών καυσίμων που συνεχίζουν να σωρεύουν υπερκέρδη, και ένα μόνιμο και ισχυρό χρηματοδοτικά Ευρωπαϊκό Ταμείο για την αποκατάσταση των κλιματικών καταστροφών με πόρους απευθείας από τη βαριά ρυπογόνο βιομηχανία.

Πού οδηγεί αυτή η κατεύθυνση. Καθίσταται σαφές ότι η δέσμευση για σεβασμό και υλοποίηση των οικολογικών προτύπων «θυσιάζεται» στο δόγμα των omnibus πακέτων της Επιτροπής, που απλουστεύουν αντί να ενισχύουν το ευρωπαϊκό νομοθετικό πλαίσιο. Η προστασία της βιοποικιλότητας και των υδάτων αποδυναμώνεται στο όνομα των ταχύτερων αδειοδοτήσεων, αφήνοντας τις τοπικές κοινωνίες ανοχύρωτες.

Η προοδευτική απάντηση στο πεδίο της κλιματικής πολιτικής μπορεί να αναπτυχθεί σε τρεις άξονες: Ο πρώτος αφορά την καθιέρωση ενός νέου πράσινου δημόσιου πυλώνα, που θα θέτει τις ενεργειακές υποδομές και τα δίκτυα υπό δημόσιο και κοινωνικό έλεγχο, αντιμετωπίζοντας την ενέργεια ως βασικό δημόσιο αγαθό. Ο δεύτερος άξονας αφορά την ανάπτυξη ενός μόνιμου χρηματοδοτικού μηχανισμού κλιματικής ανθεκτικότητας, χρηματοδοτούμενου από κοινό ευρωπαϊκό δανεισμό και φόρο επί των εκπομπών άνθρακα του μεγάλου πλούτου. Ο τρίτος άξονας εστιάζει σε ένα ισχυρότερο πλαίσιο για το Σύστημα Εμπορίας Δικαιωμάτων Εκπομπών 2 (ETS2), με «πάγωμα» της μετακύλισης του κόστους άνθρακα στη θέρμανση και τις μετακινήσεις των ευάλωτων νοικοκυριών, όσο δεν υπάρχουν φθηνές, καθολικά προσβάσιμες δημόσιες πράσινες εναλλακτικές.

Κοινωνική πολιτική: Η αντιμετώπιση της φτώχειας μετατίθεται για το 2050 

Τα κοινωνικά δεδομένα στην Ευρώπη συνθέτουν μια εικόνα ασφυξίας. Περισσότεροι από 94,6 εκατομμύρια Ευρωπαίοι  πολίτες, το 21,4% του πληθυσμού, βρίσκονται στο φάσμα της φτώχειας ή του κοινωνικού αποκλεισμού [18], 20 εκατομμύρια παιδιά μεγαλώνουν υπό τη διαρκή απειλή της αποστέρησης [19], ενώ η συμπίεση των πραγματικών μισθών συνεχίζει να διαβρώνει την αγοραστική δύναμη των εργαζομένων.

Στην ομιλία της η Πρόεδρος αναφέρθηκε στο Ευρωπαϊκό Σχέδιο Προσιτής Στέγασης, που εγκαινιάστηκε τον Δεκέμβριο του 2025, και τη Στρατηγική κατά της Φτώχειας, που παρουσιάστηκε για πρώτη φορά τον Μάιο του 2026. Πίσω, όμως, από τους πομπώδεις τίτλους κρύβεται ένα τεράστιο κενό χρηματοδοτικών εργαλείων και ξεκάθαρων βημάτων υλοποίησης. Η δέσμευση για την εξάλειψη της φτώχειας τοποθετήθηκε στο 2050, ένα χρονικό ορίζοντα που ισοδυναμεί με πολιτική υπεκφυγή για όσους δεν βγάζουν τον μήνα σήμερα. Ακόμη και στο στεγαστικό, η απάντηση της Επιτροπής εστιάζει στην αναθεώρηση των κανόνων κρατικών ενισχύσεων και στα κίνητρα για ιδιωτικές επενδύσεις, αποφεύγοντας να αγγίξει τον πυρήνα του ζητήματος: την ανεξέλεγκτη δράση των επενδυτικών funds, το real estate της «χρυσής βίζας» και την έλλειψη αυστηρών ορίων στις τιμές των ενοικίων. 

Όσα αποσιωπήθηκαν. Η απουσία ενός πανευρωπαϊκού πλαισίου για συλλογικές συμβάσεις εργασίας με πραγματική υποχρεωτικότητα, η θέσπιση ενιαίων εγγυήσεων αξιοπρεπούς διαβίωσης, καθώς και η ενίσχυση του Κοινωνικού Ταμείου για το Κλίμα, το οποίο παραμένει ανεπαρκές μπροστά στο σοκ των νέων τιμών ενέργειας. 

Πού οδηγεί αυτή η κατεύθυνση. Διατηρεί την Ευρώπη σε ένα καθεστώς «δύο ταχυτήτων» -αν όχι «πολλών ταχυτήτων»- με την κοινωνική συνοχή να αντιμετωπίζεται ως δευτερεύουσα παράπλευρη απώλεια. Όταν η κοινωνική πολιτική περιορίζεται σε αποσπασματικά επιδόματα, η κοινωνική απογοήτευση βαθαίνει και διαμορφώνει ένα πρόσφορα έδαφος για την εκλογική προέλαση της λαϊκιστικής ακροδεξιάς, όπως βλέπουμε να συμβαίνει σε αρκετά κράτη-μέλη.

Η προοδευτική απάντηση είναι ένα ισχυρό και βιώσιμο Ευρωπαϊκό Πρόγραμμα Κοινωνικής Κατοικίας, με κεφάλαια της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων για τη δημιουργία αποθέματος δημόσιων μη κερδοσκοπικών κατοικιών, σε συνδυασμό με την επιβολή πλαφόν στις αυξήσεις των ενοικίων και ρύθμιση των βραχυχρόνιων μισθώσεων σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Δεύτερον, είναι κρίσιμη η επιτάχυνση εφαρμογής της ευρωπαϊκής στρατηγικής για τη μείωση της φτώχειας με δεσμευτικό ορίζοντα το 2030 και όχι το 2050, ενσωματώνοντας δείκτες προστασίας από την παιδική φτώχεια που θα δεσμεύουν τους εθνικούς προϋπολογισμούς των κρατών-μελών. Τρίτον, είναι σημαντική η ενίσχυση της Οδηγίας 2022/2041 για τον κατώτατο μισθό, με την ενσωμάτωση πρόβλεψης για κλαδικές συλλογικές διαπραγματεύσεις, ώστε ο κατώτατος μισθός να μην λειτουργεί ως «ταβάνι» για τμήμα των εργαζομένων, αλλά ως αληθινό δίχτυ αξιοπρέπειας και μίνιμουμ μισθολογικής προστασίας.

Εξωτερική πολιτική: Το κόστος των «δύο μέτρων και δύο σταθμών»

Η ηγεσία της Επιτροπής επιχείρησε να περιγράψει την τρέχουσα συγκυρία των πολλών μετώπων στο πεδίο της γεωπολιτικής ως την «Ώρα της Ανεξαρτησίας» της Ευρώπης. Όμως, η πυξίδα της Ένωσης στην εξωτερική πολιτική αποδεικνύεται βαθιά κατακερματισμένη και αντιφατική. Στην περίπτωση της Ουκρανίας, η Πρόεδρος δεσμεύτηκε για ακλόνητη στήριξη απέναντι στη ρωσική εισβολή, ανακοινώνοντας δάνεια επανορθώσεων, μια νέα ευρωπαϊκή ασπίδα προστασίας από μη επανδρωμένα αεροσκάφη και την ενίσχυση του Κιέβου με drones και πυραύλους. 

Ωστόσο, στο ζήτημα της συνεχιζόμενης ανθρωπιστικής καταστροφής στη Γάζα, όπου οι νεκροί έχουν ξεπεράσει τους 41.000 -στη συντριπτική τους πλειονότητα γυναίκες και παιδιά- και οι εκθέσεις του ΟΗΕ κάνουν λόγο για συστηματικές παραβιάσεις του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου [20], η αντίδραση της Επιτροπής εξαντλήθηκε σε γενικόλογες διαπιστώσεις ότι η κατάσταση είναι «απαράδεκτη», συνοδευόμενη απλώς από αναφορές για ανθρωπιστική βοήθεια. Καμία αναφορά σε αναστολή της Συμφωνίας Σύνδεσης ΕΕ–Ισραήλ παρά τη ρήτρα για τα ανθρώπινα δικαιώματα (Άρθρο 2 της Συμφωνίας), κανένα εμπάργκο όπλων, καμία ουσιαστική δέσμη κυρώσεων απέναντι στη συστηματική παραβίαση του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου [21]. Η πολιτική των «δύο μέτρων και δύο σταθμών» που υιοθετεί η Επιτροπή διαλύει θεμελιωδώς την ηθική αξιοπιστία της Ευρώπης σε διεθνές επίπεδο, αλλά και στα μάτια των κοινωνιών εντός των κρατών-μελών, και καθιστά την επίκληση του «διεθνούς δικαίου» κενό γράμμα.

Όσα αποσιωπήθηκαν. Η πλήρης απουσία μιας ανεξάρτητης ευρωπαϊκής διπλωματίας για την επιδίωξη της ειρήνης. Η εξωτερική πολιτική της Ένωσης έχει ουσιαστικά υποκατασταθεί από μια ατζέντα στρατιωτικοποίησης και εκτόξευσης των εξοπλιστικών δαπανών, χωρίς κοινή στρατηγική αποκλιμάκωσης, διπλωματικής πρωτοβουλίας στη Μέση Ανατολή ή αντιμετώπισης των βαθύτερων αιτιών των συγκρούσεων.

Πού οδηγεί αυτή η κατεύθυνση. Σε μια Ένωση διπλωματικά προσδεδεμένη σε γεωπολιτικές επιταγές τρίτων κρατών, που χάνει το ρόλο της ως παγκόσμιος εγγυητής της διεθνούς νομιμότητας και της πολυμέρειας, την ώρα που οι πολίτες της καλούνται να πληρώσουν έναν ατελείωτο λογαριασμό εξοπλισμών.

Η προοδευτική απάντηση μπροστά στη σημερινή προβληματική πολιτική εκκινεί πρωτίστως από την εφαρμογή των αρχών του διεθνούς δικαίου χωρίς εξαιρέσεις: άμεση αναστολή της Συμφωνίας Σύνδεσης ΕΕ–Ισραήλ όσο παραβιάζονται οι αποφάσεις του Διεθνούς Δικαστηρίου της Χάγης και πανευρωπαϊκό εμπάργκο στις εξαγωγές στρατιωτικού εξοπλισμού. Επίσης, η ΕΕ έχει ανάγκη από μια αυτόνομη ευρωπαϊκή ειρηνευτική διπλωματία, με άμεση αναγνώριση του παλαιστινιακού κράτους από το σύνολο των κρατών-μελών στη βάση των συνόρων του 1967, ως μοναδική ρεαλιστική εγγύηση για τη βιώσιμη ασφάλεια και του ισραηλινού και του παλαιστινιακού λαού. Τέλος, είναι σημαντικό να καθιερωθεί ένας δημοκρατικός έλεγχος στις αμυντικές δαπάνες, ώστε να μην μετατραπεί η ευρωπαϊκή άμυνα σε ένα ανεξέλεγκτο «πάρτι» επιδοτήσεων για τις βιομηχανίες όπλων, εις βάρος της διπλωματίας, της αναπτυξιακής συνεργασίας και της κοινωνικής ασφάλειας και ευημερίας των Ευρωπαίων πολιτών. 

Τέλος οι δικαιολογίες

Οι πολίτες είναι έτοιμοι. Το 73% των Ευρωπαίων θέλει η Ένωση να αποκτήσει περισσότερα μέσα για να αντιμετωπίσει τις παγκόσμιες προκλήσεις [22]. Αυτό που λείπει είναι η θεσμική τόλμη. Η ψηφοφορία με ειδική πλειοψηφία πρέπει να επεκταθεί στη φορολογία, στην εξωτερική πολιτική και στην κατανομή των ευθυνών για το άσυλο. Όσα κράτη-μέλη θέλουν να προχωρήσουν, πρέπει να μπορούν να το κάνουν μέσω της ενισχυμένης συνεργασίας, χωρίς να περιμένουν τους πιο αργούς. Και το νέο Συνέδριο της Ευρώπης, που θα γίνει για τα 70 χρόνια της Συνθήκης της Ρώμης, πρέπει να μετεξελιχθεί σε Συνέλευση για την αναθεώρηση των Συνθηκών.

Για την Κίνα, η κ. Φον Ντερ Λάιεν είπε ότι τα λόγια είναι καλά, αλλά οι πράξεις καλύτερες. Η φράση αυτή ταιριάζει σε ολόκληρη την ομιλία της. Η διάγνωση έχει γίνει. Η Ευρώπη χρειάζεται πλέον αποφάσεις. Τέλος οι δικαιολογίες.