Η κυκλική οικονομία της Ευρώπης πρέπει να οικοδομηθεί για τους εργαζόμενους, όχι μόνο για την αναζήτηση πόρων

Λοράν Σταντάρτ
Γενική Γραμματέας της Ευρωπαϊκής Συνδικαλιστικής Ομοσπονδίας industriAll

Τζούντιθ Κίρτον-Ντάρλινγκ
Πρώην γενικός διευθυντής του Ευρωπαϊκού Συνδικαλιστικού Ινστιτούτου (ETUI), είναι ερευνητής στο Πράσινο Ευρωπαϊκό Ίδρυμα (GEF) και συνεργαζόμενος καθηγητής στο Κολέγιο Sant’Anna της Πίζας

Φιλίπ Ποσέ
Διευθυντής του Πράσινου Ευρωπαϊκού Ιδρύματος (GEF).

Social Europe

Κανείς δεν αμφισβητεί τη σημασία της κυκλικής οικονομίας. Η συρρίκνωση των πόρων, η σπανιότητα των κρίσιμων ορυκτών, η επιδίωξη για στρατηγική αυτονομία, το ελαφρύτερο αποτύπωμα άνθρακα, η πιο συνειδητή κατανάλωση: οι λόγοι είναι πολλοί και επιτακτικοί. Κι όμως, τίποτα από όλα αυτά δεν έχει μετουσιωθεί σε μια πιο φιλόδοξη προσέγγιση.

Το ερώτημα δεν είναι πλέον αν η Ευρώπη πρέπει να επιδιώξει την κυκλικότητα, αλλά τι είδους κυκλική οικονομία θέλει να οικοδομήσει: μια οικονομία που θα καθοδηγείται αποκλειστικά από την αποδοτικότητα των πόρων ή μια οικονομία που θα ενισχύει παράλληλα τη βιομηχανική ανθεκτικότητα, τις ποιοτικές θέσεις εργασίας και την κοινωνική δικαιοσύνη.

Ιστορικά, τα κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ) έχουν εφαρμόσει τις πολιτικές κυκλικής οικονομίας με άνισο τρόπο, υπολειπόμενα των κλιματικών, βιομηχανικών και κοινωνικών φιλοδοξιών της Ευρώπης. Το 2024, τα ανακυκλωμένα υλικά αντιπροσώπευαν μόλις το 12,2% της χρήσης υλικών σε ολόκληρη την ΕΕ — σημειώνοντας οριακή μόνο αύξηση σε σύγκριση με το 2010.

Τώρα, με στόχο τον διπλασιασμό του ποσοστού κυκλικότητας της ΕΕ στο 24% έως το 2030, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προετοιμάζει μια Πράξη για την Κυκλική Οικονομία (Circular Economy Act) με σκοπό τη δημιουργία μιας ενιαίας αγοράς ανακυκλωμένων υλικών, η οποία αναμένεται το φθινόπωρο του 2026.

Δεδομένου του ρυθμού των απαιτούμενων αλλαγών, η πρωτοβουλία αυτή πρέπει να προχωρήσει πέρα από την ανακύκλωση και να αντιμετωπίσει επιτέλους τα δομικά εμπόδια που έχουν περιορίσει την πρόοδο. Η κυκλική μετάβαση της Ευρώπης οφείλει να εξελιχθεί σε μια ολοκληρωμένη βιομηχανική, περιβαλλοντική και κοινωνική στρατηγική.

Μια πιο φιλόδοξη κυκλική οικονομία στην Ευρώπη

Οι Ευρωπαίοι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής βρίσκονται μπροστά σε μια επιλογή. Μπορούν να επιδιώξουν μια κυκλική οικονομία που θα λειτουργεί συμπληρωματικά προς το κυρίαρχο οικονομικό μοντέλο, εστιασμένη κυρίως στην αποδοτικότητα των πόρων και σε λύσεις προσανατολισμένες στην αγορά, ή μπορούν να υιοθετήσουν ένα όραμα για μια διαφορετική κοινωνία, χρησιμοποιώντας την κυκλικότητα ως μέρος ενός ευρύτερου βιομηχανικού και κοινωνικού μετασχηματισμού. Οι εμπλεκόμενοι φορείς ζητούν συστημικές αλλαγές που θα αναδιαμορφώσουν την παραγωγή, την κατανάλωση και τις αλυσίδες αξίας — κι όμως, η προσοχή παραμένει στραμμένη σε τεχνικές προσαρμογές του γραμμικού μας μοντέλου.

Αυτές οι αλλαγές φαίνεται να περιορίζονται από την πολυπλοκότητα των κλάδων, των νομοθετικών πλαισίων και των επιχειρηματικών μοντέλων. Τι κοινό έχουν οι νεοφυείς επιχειρήσεις της οικονομίας διαμοιρασμού, όπως η BlaBlaCar, οι συνεταιρισμοί επαναχρησιμοποίησης και επισκευής, οι μηχανικοί που θεσπίζουν πρότυπα οικολογικού σχεδιασμού, οι αρχές διαχείρισης απορριμμάτων και οι εταιρείες που παράγουν χάλυβα χαμηλού άνθρακα από παλιοσίδερα (scrap);

Εκ πρώτης όψεως, πολύ λίγα. Παρά τις διαφορές τους, ωστόσο, όλοι αυτοί οι δρώντες πρέπει να αντιμετωπίσουν τις ίδιες προκλήσεις για να πετύχουν: την ανάγκη για ποιοτικές θέσεις εργασίας, ανθεκτικά βιομηχανικά οικοσυστήματα, δίκαιη κατανομή σε όλη την αλυσίδα αξίας και μακροπρόθεσμη οικονομική βιωσιμότητα. Αυτό συνδέει επίσης την κυκλική οικονομία με τη συνεχιζόμενη συζήτηση για το μέλλον της ενιαίας αγοράς, όπου η ποιότητα των θέσεων εργασίας, τα δικαιώματα των εργαζομένων και οι κοινωνικές συνθήκες οφείλουν να διαδραματίσουν κεντρικό ρόλο.

Αντί να τροφοδοτείται η εμμονή με τις χαμηλότερες τιμές, ο ανταγωνισμός στην ενιαία αγορά πρέπει να προσανατολιστεί προς την ποιότητα των θέσεων εργασίας, την ποιότητα των αγαθών και την ποιότητα ζωής.

Για τον σκοπό αυτό, χρειαζόμαστε επειγόντως περισσότερα δεδομένα —και δράση— σχετικά με την απασχόληση, τις συνθήκες εργασίας, την υγεία και την ασφάλεια, καθώς και τους μισθούς. Πως θα επηρεαστούν οι γυναίκες από τη μετάβαση σε μια κυκλική οικονομία; Τι είδους απασχόληση θα δημιουργηθεί; Ποιες δεξιότητες θα απαιτηθούν και πως θα υποστηριχθούν οι εργαζόμενοι κατά τη διάρκεια αυτής της αλλαγής;

Με λίγα λόγια, πρέπει να θέσουμε τον άνθρωπο στο επίκεντρο της κυκλικής οικονομίας.

Εδραίωση των κοινωνικών προϋποθέσεων στη μετάβαση

Η μετάβαση στην κυκλική οικονομία θα πρέπει να εδραιωθεί στην ευρύτερη συζήτηση για τη μεταρρύθμιση της ενιαίας αγοράς και να αντιμετωπιστεί ως μέρος της ευρύτερης οικονομικής και οικο-κοινωνικής μετάβασης της Ευρώπης.

Η βιομηχανική πολιτική και οι εξαιρετικά δυναμικές γεωπολιτικές πιέσεις της —η προμήθεια πρώτων υλών, η ενέργεια και πολλά άλλα— παραμένουν απούσες από πολλές συζητήσεις στους κύκλους της κυκλικής οικονομίας. Το ίδιο ισχύει και για τη δίκαιη μετάβαση: οι αρχές της πρέπει να αποτελέσουν αναπόσπαστο μέρος της πολιτικής για την κυκλική οικονομία και όχι μια εκ των υστέρων σκέψη, συμπεριλαμβανομένου ενός ουσιαστικού κοινωνικού διαλόγου με τους εργαζόμενους και τους εκπροσώπους τους. Αυτό σημαίνει πρόβλεψη των αλλαγών, διασφάλιση ότι κανένας εργαζόμενος ή περιοχή δεν θα μείνει πίσω, και ενσωμάτωση μηχανισμών για επανειδίκευση, αναβάθμιση δεξιοτήτων και εισοδηματική ασφάλεια καθ’ όλη τη διάρκεια της μετάβασης. Απαιτεί επίσης ισχυρά δικαιώματα των εργαζομένων, υψηλής ποιότητας θέσεις εργασίας, ασφαλείς και υγιείς συνθήκες εργασίας και δίκαιους μισθούς σε όλες τις κυκλικές αλυσίδες αξίας. Σε τελευταία ανάλυση, αν η φιλοδοξία είναι πραγματικά η οικοδόμηση ενός νέου μοντέλου μετασχηματισμού, η κυκλική οικονομία πρέπει να προσφέρει ποιοτικές θέσεις εργασίας.

Απαιτείται επίσης μεγαλύτερη συνοχή μεταξύ των εσωτερικών στόχων κυκλικότητας και του διεθνούς εμπορίου. Χρειαζόμαστε αυστηρότερους κανόνες για τα απόβλητα και τις ροές δευτερογενών πρώτων υλών, ώστε να αποτραπεί το περιβαλλοντικό ντάμπινγκ και να διασφαλιστεί η πρόσβαση σε στρατηγικούς πόρους, διασφαλίζοντας ταυτόχρονα δίκαιες συνθήκες για τους εργαζόμενους και τις κοινότητες τόσο εντός όσο και εκτός Ευρώπης. Το 2025, η ΕΕ άρχισε να παρακολουθεί τις εξαγωγές σιδηρούχων απορριμμάτων (ferrous scrap) για να βοηθήσει στη διατήρηση αυτού του πολύτιμου πόρου· η προσέγγιση αυτή θα πρέπει να επεκταθεί και σε άλλα ανακυκλώσιμα υλικά.

Φιλόδοξοι στόχοι, τολμηρές επενδύσεις, ισχυρές κοινωνικές προϋποθέσεις και πραγματική δημοκρατική συμμετοχή στην εργασία: αυτοί οι τέσσερις πυλώνες μπορούν να καταστήσουν την κυκλικότητα ένα αξιόπιστο και πολιτικά βιώσιμο θεμέλιο για μια μεταρρυθμισμένη ενιαία αγορά.

Οι ρυθμιστικές αρχές της ΕΕ πρέπει να διασφαλίσουν ότι τα προϊόντα είναι κατάλληλα για τη βιομηχανοποιημένη κυκλική οικονομία, αλλά και να τηρήσουν τις δεσμεύσεις τους όσον αφορά τις κοινωνικές παραμέτρους. Έως τον Ιούνιο του 2028, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή οφείλει να εξετάσει τα πιθανά οφέλη από τη συμπερίληψη απαιτήσεων κοινωνικής βιωσιμότητας στο πεδίο εφαρμογής του Κανονισμού για τον Οικολογικό Σχεδιασμό Βιώσιμων Προϊόντων (ESPR). Στην επόμενη αναθεώρηση —αλλά ιδανικά νωρίτερα— οι κοινωνικές παράμετροι, όπως οι ποιοτικές θέσεις εργασίας, οι ανάγκες σε δεξιότητες, η υγεία και η ασφάλεια, καθώς και η κατανομή της αξίας, πρέπει να αποτελέσουν μέρος των απαιτήσεων για τα βιώσιμα προϊόντα.

Η μετάβαση πρέπει επίσης να χρηματοδοτηθεί επαρκώς, ιδίως σε τομείς που αποφέρουν παράλληλα κοινωνικά οφέλη. Ένα παράδειγμα είναι οι φορείς επαναχρησιμοποίησης και επισκευής, οι οποίοι συμβάλλουν στην ένταξη εργαζομένων που βρίσκονται μακριά από την αγορά εργασίας, λειτουργώντας συχνά υπό σημαντική οικονομική πίεση. Απαιτούνται ισχυρά δημόσια και ιδιωτικά επενδυτικά πλαίσια για την προστασία του κλάδου από τον αθέμιτο ανταγωνισμό και τις πιέσεις της αγοράς. Αυτές οι επενδύσεις πρέπει να συνοδεύονται από σαφείς κοινωνικές δικλείδες ασφαλείας, διασφαλίζοντας ότι η δημόσια στήριξη μεταφράζεται σε ποιοτικές θέσεις εργασίας, σεβασμό των δικαιωμάτων των εργαζομένων, συλλογικές διαπραγματεύσεις και ασφαλείς και υγιείς συνθήκες εργασίας σε ολόκληρη την κυκλική οικονομία.

Για την οικοδόμηση μιας μετασχηματιστικής κυκλικής οικονομίας, πρέπει να αναγνωριστεί ο ρόλος των εργαζομένων σε όλους τους τομείς και τα επιχειρηματικά μοντέλα, και να ενισχυθεί η δημοκρατία στους χώρους εργασίας. Αυτό περιλαμβάνει τη διασφάλιση ουσιαστικού κοινωνικού διαλόγου, συλλογικών διαπραγματεύσεων και της συμμετοχής των εργαζομένων στη διαμόρφωση της βιομηχανικής αλλαγής.

Η μετάβαση σε μια ευρωπαϊκή κυκλική οικονομία θα πετύχει και θα γίνει αποδεκτή μόνο εάν αποδώσει οφέλη για τους ανθρώπους. Αυτό θα απαιτήσει κάτι περισσότερο από τεχνικές διορθώσεις: απαιτεί συνεχείς επενδύσεις, ισχυρές κοινωνικές δικλείδες ασφαλείας και πλήρη ενσωμάτωση των αρχών της δίκαιης μετάβασης.

Θέτοντας τους εργαζόμενους, την ποιότητα των θέσεων εργασίας και τον κοινωνικό διάλογο στο επίκεντρό της, η Ευρώπη μπορεί να οικοδομήσει μια κυκλική οικονομία που δεν θα είναι μόνο περιβαλλοντικά αποτελεσματική, αλλά και δίκαιη, ανθεκτική και πολιτικά βιώσιμη. Η επερχόμενη Ευρωπαϊκή Πράξη για την Κυκλική Οικονομία αποτελεί μια απολύτως αναγκαία ευκαιρία για να τοποθετηθεί η κυκλικότητα στην καρδιά του βιομηχανικού και κοινωνικού μοντέλου της Ευρώπης.