- Σχετικά με το project
Το project “Unmute Democracy” πραγματοποιείται σε συνεργασία με το VouliWatch και διερευνά τις στάσεις των πολιτών απέναντι στη λειτουργία της δημοκρατίας στην Ελλάδα σήμερα, καταγράφοντας τόσο τις αντιλήψεις για τις κύριες απειλές όσο και τις αξιολογήσεις τους για πιθανά θεσμικά αντίβαρα και μορφές πολιτικής συμμετοχής που θα βελτιώσουν την ποιότητα του δημοκρατικού πολιτικού συστήματος και θα ενισχύσουν τη συμμετοχή των πολιτών στα κοινά.
Η έρευνα βασίζεται σε ερωτηματολόγιο κοινής γνώμης που διερευνά: α) την αξιολόγηση της λειτουργίας της δημοκρατίας, β) τις απειλές που αντιμετωπίζει η δημοκρατία, γ) τις παθογένειες των πολιτικών κομμάτων, δ) τις στάσεις απέναντι σε εκλογικά συστήματα και μορφές διακυβέρνησης, ε) την προθυμία των πολιτών για πολιτική συμμετοχή σε διαφορετικά επίπεδα, στ) την υποστήριξη ή αντίθεση σε θεσμικές παρεμβάσεις που αφορούν τη διαφάνεια, τη λογοδοσία και τον έλεγχο της εξουσίας.
- Ερευνητικό υλικό
- Ταυτότητα
Το ερευνητικό πρόγραμμα ξεκίνησε τον Σεπτέμβριο του 2025 και εστιάζει στη μελέτη της ποιότητας της δημοκρατίας στην Ελλάδα.
Συντονιστής του Project είναι ο Διδάκτωρ Πολιτικών Επιστημών του ΑΠΘ, Αντώνης Γαλανόπουλος (a.galanopoulos@eteron.org) - Collaborators
- Συντελεστές/τριες
Δημοκρατία υπό πίεση: Στοχασμοί για την ελληνική εμπειρία
Το Eteron-Ινστιτούτο για την Έρευνα και την Κοινωνική Αλλαγή πραγματοποίησε την άνοιξη του
2025 τη μεγάλη έρευνα “Ακτινογραφία των Ψηφοφόρων” για την αποτύπωση των ιδεολογικών
στάσεων και πολιτικών αντιλήψεων των ψηφοφόρων. Παρότι η έρευνα αυτή αποτελεί έναν τρόπο
μελέτης των κομμάτων μέσα από τα μάτια των ψηφοφόρων τους, μια δηλαδή από τα κάτω προσέγγιση
των κομμάτων, τα ευρήματα της έρευνας έδωσαν μια αποκαλυπτική εικόνα για τις στάσεις των
πολιτών απέναντι στη δημοκρατία, τους θεσμούς και ο,τι συνηθίζουμε να αποκαλούμε στον
καθημερινό λόγο “πολιτικό σύστημα”.
Υπενθυμίζω εδώ ότι αν και η μεγάλη πλειοψηφία των ψηφοφόρων αναγνωρίζει πως, παρά τις όποιες
αδυναμίες της, δεν υπάρχει καλύτερο πολίτευμα από την κοινοβουλευτική δημοκρατία, τo 74,3%
των πολιτών δήλωσε δυσαρεστημένο/μάλλον δυσαρεστημένο με τη λειτουργία της δημοκρατίας στη
χώρα σήμερα. Ακολούθως, καταγράφηκε χαμηλή εμπιστοσύνη στους 8 υπό εξέταση θεσμούς1 και
μάλιστα μειωμένη σε σχέση με την αντίστοιχη έρευνα του 2023. Την προτελευταία θέση στον δείκτη
εμπιστοσύνης των πολιτών κατείχαν τα πολιτικά κόμματα με το ποσοστό εμπιστοσύνης να φτάνει
μόλις το 13,6%2.
Η νέα έρευνα “Unmute Democracy” (σε δείγμα 1.876 πολιτών) πραγματοποιείται σε συνεργασία με
τον οργανισμό Vouli Watch και εστιάζει σε όψεις αυτού που παραπάνω αποκαλέσαμε “λειτουργία της
δημοκρατίας”, δηλαδή στις αντιλήψεις των πολιτών για το νόημα και την ποιότητα της δημοκρατίας
από τη μια και για το πολιτικό σύστημα εν γένει από την άλλη. Η φιλελεύθερη αντιπροσωπευτική
δημοκρατία παρουσιάζει εγγενείς εντάσεις, που έχουν περιγραφεί ως “δημοκρατικό παράδοξο”
(Mouffe, 2008). Αυτό που γνωρίζουμε σήμερα ως φιλελεύθερη δημοκρατία είναι το αποτέλεσμα της
συνάντησης δύο παραδόσεων, της δημοκρατικής και της φιλελεύθερης. Η συνάρθρωση αυτών των
δυο παραδόσεων, όμως, ήταν ενδεχομενική και όχι αναγκαστική.
Πρόσφατες μελέτες υποστηρίζουν ότι η σύγχρονη δημοκρατία υφίσταται μεταλλάξεις που μπορούν
να την οδηγήσουν προς ελιτίστικες, με τον περιορισμό συμμετοχής του λαϊκού παράγοντα, ή προς
αντιδραστικές μορφές (Mondon & Winter, 2020), με την επικράτηση του αποκλεισμού έναντι της
συμπερίληψης. Η ποιότητα της δημοκρατίας τόσο διεθνώς όσο στη χώρα μας επηρεάζεται, επίσης,
από τις ανισομέρειες ισχύος και πολιτικής επιρροής που προκαλούν οι συνεχώς διευρυνόμενες
οικονομικές ανισότητες, ο περιορισμός της πολυφωνίας στα κυρίαρχα ΜΜΕ, τα φαινόμενα
διαφθοράς και η διαπλοκή πολιτικής και οικονομικής εξουσίας που οδηγεί σε μια ολιγαρχικοποίηση
της πολιτικής διεθνώς. Στην τρέχουσα συγκυρία, η σκιά της τραγωδίας των Τεμπών έχει προκαλέσει
ερωτήματα για τη λειτουργία των θεσμών, το κράτος δικαίου και έχει οδηγήσει σε μια κατάρρευση
της εμπιστοσύνης των πολιτών απέναντι στα κόμματα, την κυβέρνηση και τη δικαιοσύνη. Στο
επίκεντρο τίθεται αναγκαστικά και η ίδια η λειτουργία των κομμάτων που αποτελούν πυλώνα του
πολιτικού συστήματος.
Λαμβάνοντας υπόψη αυτήν την κρίση εμπιστοσύνης των πολιτών απέναντι στο θεσμικό οικοδόμημα,
την απογοήτευση των πολιτών από τη λειτουργία της δημοκρατίας αλλά και την ευρύτερη συζήτηση
για τις μεταλλάξεις της δημοκρατίας στην εποχή μας, το project αυτό επιδιώκει να εντοπίσει τις
βασικές δημοκρατικές προκλήσεις της εποχής μας, τις απειλές που παρουσιάζονται για το μέλλον
της δημοκρατίας αλλά και πιθανές προοπτικές ανανέωσης του πολιτικού συστήματος που θα
εξασφάλιζαν μια πιο δημοκρατική εκδοχή του που θα ικανοποιούσε περισσότερο τους πολίτες. Για
τον σκοπό αυτόν εξετάζονται πιθανές παρεμβάσεις που συζητούνται συχνά στη δημόσια σφαίρα ως
δυνητικοί τρόποι ώστε να καταστεί η δημοκρατία μας πιο λειτουργική, πιο αντιπροσωπευτική και εν
τέλει πιο δημοκρατική.
Η παρούσα έκδοση συγκεντρώνει ενδεικτικά ορισμένα βασικά κείμενα από τη δουλειά του Ινστιτούτου Eteron
για τη δημοκρατία τους τελευταίους εννιά μήνες. Χτίζει πάνω στα ευρήματα του Unmute Democracy, αλλά
πηγαίνει και πέρα από αυτό. Στις σελίδες που ακολουθούν θα βρείτε -ολόκληρα ή σε εκτενή αποσπάσματα-
τρία κύρια κείμενα: την ανάλυση των ευρημάτων του Unmute Democracy, μια μελέτη για το φαινόμενο
της δημοκρατικής δυσφορίας από την ερευνήτρια Βέρα Τίκα, η οποία αξιοποίησε ευρήματα και από τα
δύο προαναφερόμενα ερευνητικά έργα του Eteron και, τέλος, μια μελέτη του Ευάγγελου Πουρνάρα από το
πανεπιστήμιο του Leeds, ο οποίος παρουσιάζει μια τριλογία δημοκρατικών αναβαθμίσεων βασισμένος σε
δεδομένα που προέκυψαν από δημοκρατικές καινοτομίες που εφαρμόστηκαν στον τομέα του συμμετοχικού
προϋπολογισμού στην Ελβετία.
Επιπλέον, πέρα από την έρευνα και τις αναλύσεις της, στην έκδοση περιλαμβάνονται και τρεις σημαντικές
συνεντεύξεις. Στην πρώτη συνέντευξη συζητάμε με τον Χρήστο Ράμμο, πρώην πρόεδρο της Αρχής Διασφάλισης Απορρήτου Επικοινωνιών και επίτιμο αντιπρόεδρο του Συμβουλίου της Επικρατείας, για τις απειλές που υφίσταται η δημοκρατία και το κράτος δικαίου στην Ελλάδα και για την κομβική σημασία της λογοδοσίας. Στη δεύτερη συνέντευξη, με αφορμή το απορριφθέν τοπικό δημοψήφισμα στη Θεσσαλονίκη σχετικά με την ανάπλαση της Δ.Ε.Θ., εξετάζουμε με τη βοήθεια της Ιφιγένειας Καμτσίδου, ομότιμης καθηγήτριας στη Νομική Σχολή του ΑΠΘ, τον ρόλο των δημοψηφισμάτων και άλλων συμμετοχικών εργαλείων στην βελτίωση της ποιότητας της δημοκρατίας. Υπονομεύουν ή ενισχύουν την αντιπροσωπευτική δημοκρατία;
Το μεγάλο διακύβευμα είναι να προσπαθήσουμε να σκεφτούμε κριτικά ποιό ενδέχεται να είναι το μέλλον της
Δημοκρατίας αλλά και να φανταστούμε και να σκιαγραφήσουμε τη δημοκρατία του μέλλοντος. Στον θεωρητικό διάλογο που είχαμε με τον Geoffroy de Lagasnerie μπορούμε να συναντήσουμε μια ηθικο-πολιτική στάση για να ξεκινήσουμε αυτό το καθήκον. Ο Γάλλος φιλόσοφος και κοινωνιολόγος μας καλεί να υπερβούμε τον ορίζοντα της δημοκρατίας, όπως εννοιολογείται σήμερα, και να αρχίσουμε να φανταζόμαστε ένα καθεστώς πέρα από τον υφιστάμενο δημοκρατικό ορίζοντα.
Με την παρούσα έκδοση απευθύνουμε την πρόσκληση και σε εσάς. Ίσως σε αυτές τις σελίδες βρούμε τα πρώτα ερεθίσματα για να σκεφτούμε συλλογικά πως μπορούμε να αρθρώσουμε επιτυχημένα τα κοινωνικά αιτήματα για ένα σύστημα πιο δημοκρατικό, πιο αντιπροσωπευτικό, και πιο δίκαιο. Για να σκεφτούμε από κοινού ποιες θεσμικές τομές και μεταρρυθμίσεις μπορούν να ανοίξουν τον δρόμο για την επόμενη μέρα της δημοκρατίας: μιας δημοκρατίας με ισότητα και ελευθερία.
Για μια δημοκρατία στην οποία οι πολίτες θα έχουν βρει ξανά τη φωνή και τον λόγο τους.
