Υπερ-παγκοσμιοποίηση 2.0: Γιατί η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν επιβράδυνε τον κόσμο

Νικολάς Μ. Περόνε
Kαθηγητής Οικονομικού Δικαίου και διευθυντής του Κέντρου Δικαίου, Ρύθμισης και Βιώσιμης Οικονομίας στο Πανεπιστήμιο του Valparaíso

Social Europe

Μας λένε συχνά ότι η εποχή της υπερπαγκοσμιοποίησης έχει τελειώσει. Οι εμπορικοί πόλεμοι, η βιομηχανική πολιτική, οι περιορισμοί για λόγους εθνικής ασφάλειας, οι έλεγχοι των εξαγωγών και οι γεωπολιτικοί ανταγωνισμοί φαίνεται να μας κατευθύνουν προς μια πιο κατακερματισμένη παγκόσμια οικονομία. Οι κυβερνήσεις δεν μιλούν πλέον μόνο τη γλώσσα του ανοίγματος και της ολοκλήρωσης· μιλούν τη γλώσσα της ανθεκτικότητας, της ασφάλειας, της στρατηγικής αυτονομίας και του ελέγχου της εφοδιαστικής αλυσίδας.

Ωστόσο, η έκρηξη της τεχνητής νοημοσύνης (AI) αφηγείται μια διαφορετική ιστορία. Η παγκοσμιοποίηση μπορεί να αλλάζει μορφή, αλλά δεν επιβραδύνεται απαραίτητα. Τα δεδομένα, η υπολογιστική ισχύς, οι τηλεπικοινωνίες, η ζήτηση ενέργειας, η ανάπτυξη υποδομών και η εξόρυξη ορυκτών καυσίμων κινούνται ταχύτερα από ποτέ. Η παγκόσμια οικονομία μπορεί να κατακερματίζεται από ορισμένες απόψεις, αλλά από άλλες η συνδεσιμότητα επιταχύνεται.

Το έργο του Χάρτμουτ Ρόζα (Hartmut Rosa) για την κοινωνική επιτάχυνση βοηθά να εξηγήσουμε γιατί αυτό έχει σημασία. Ο Ρόζα υποστηρίζει ότι το διακριτικό γνώρισμα της σημερινής παγκοσμιοποίησης δεν είναι απλώς η διασυνοριακή ανταλλαγή αγαθών, κεφαλαίων ή πληροφοριών. Είναι η ταχύτητα με την οποία πραγματοποιούνται αυτές οι ανταλλαγές. Αυτό που έχει σημασία δεν είναι μόνο ότι το κεφάλαιο κινείται, τα αγαθά κυκλοφορούν και οι πληροφορίες ταξιδεύουν, αλλά ότι το πράττουν με ολοένα αυξανόμενη ταχύτητα, αναδιοργανώνοντας τους θεσμούς, τις προσδοκίες και την κοινωνική ζωή γύρω από την επιταγή της ταχύτητας.

Η τεχνητή νοημοσύνη αποτελεί το σαφέστερο σύγχρονο παράδειγμα αυτού του φαινομένου. Συχνά περιγράφεται ως ένας αγώνας δρόμου χωρίς τριβές για δεδομένα, ταλέντο και υπολογιστική ισχύ. Οι εταιρείες ανταγωνίζονται για να εκπαιδεύσουν μοντέλα ταχύτερα, να αναπτύξουν συστήματα ταχύτερα, να κλιμακώσουν τις υποδομές ταχύτερα και να κατακτήσουν τις αγορές πριν από τους ανταγωνιστές τους. Οι κυβερνήσεις, με τη σειρά τους, πιέζονται να ρυθμίσουν το πλαίσιο ταχύτερα, να αδειοδοτήσουν ταχύτερα, να επενδύσουν ταχύτερα και να προσαρμοστούν ταχύτερα. Με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, αυτές οι αλλαγές δείχνουν προς μια βαθύτερη και ταχύτερη παγκόσμια συνδεσιμότητα.

Αυτό θα έπρεπε να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζουμε τους ισχυρισμούς περί απο-παγκοσμιοποίησης και επαναπαγκοσμιοποίησης. Η ανάλυση του Ντάνι Ρόντρικ (Dani Rodrik) για την υπερ-παγκοσμιοποίηση παραμένει απαραίτητη, ιδίως η εστίασή του στον Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου (ΠΟΕ), στις συμφωνίες ελεύθερου εμπορίου, στις επενδυτικές συνθήκες και στους περιορισμούς που αυτές επέβαλαν στον εγχώριο πολιτικό χώρο. Όμως η εποχή της τεχνητής νοημοσύνης αποκαλύπτει μια άλλη πλευρά της ιστορίας: η υπερ-παγκοσμιοποίηση δεν ήταν μόνο ένα εγχείρημα ελεύθερου εμπορίου, ήταν επίσης ένα εγχείρημα ταχύτερης κίνησης.

Η ανάλυση του Ρίτσαρντ Μπάλντουιν (Richard Baldwin) για την πρώτη και τη δεύτερη παγκοσμιοποίηση δείχνει προς αυτή την κατεύθυνση. Τα ατμόπλοια, οι σιδηρόδρομοι, οι τηλέγραφοι, τα κοντέινερς, οι τεχνολογίες πληροφοριών και οι παγκόσμιες αλυσίδες αξίας δεν επέκτειναν απλώς τις αγορές· τις επιτάχυναν. Τα νομικά καθεστώτα που κατέστησαν δυνατούς αυτούς τους μετασχηματισμούς δεν περιορίζονταν σε δασμολογικούς κανόνες ή επενδυτικές προστασίες. Περιλάμβαναν τους λιγότερο ορατούς νόμους των τηλεπικοινωνιών, των μεταφορών, των τεχνικών προτύπων, της τελωνειακής διοίκησης, των logistics, των υποδομών και της διαλειτουργικότητας. Αυτοί οι κανόνες και οι θεσμοί έκαναν τη μετακίνηση αγαθών, υπηρεσιών, κεφαλαίων και πληροφοριών ταχύτερη, φθηνότερη και πιο προβλέψιμη.

Η τεχνητή νοημοσύνη ακολουθεί το ίδιο πρότυπο. Πίσω από το άϋλο στοιχείο των αλγόριθμων κρύβεται μια τεράστια υλική και νομική υποδομή: ημιαγωγοί, κέντρα δεδομένων (data centers), υποβρύχια καλώδια, ηλεκτρικά δίκτυα, συστήματα ψύξης, δίκτυα logistics, τεχνικά πρότυπα και κρίσιμα ορυκτά. Μαζί, αυτά αποτελούν τη ραχοκοκαλιά αυτού που θα μπορούσε να ονομαστεί «υπερ-παγκοσμιοποίηση 2.0».

Το διεθνές δίκαιο διαδραματίζει θεμελιώδη ρόλο σε αυτή τη διαδικασία. Η παγκοσμιοποίηση βασιζόταν πάντα σε μια αθέατη νομική υποδομή επιτάχυνσης. Το διεθνές δίκαιο δεν άνοιξε απλώς τις αγορές· βοήθησε στην οικοδόμηση και τη διακυβέρνηση των διαύλων μέσω των οποίων η οικονομική δραστηριότητα μπορούσε να κινείται με ταχύτητα. Τυποποίησε τα εμπορευματοκιβώτια, προστάτευσε τις υποδομές επικοινωνιών, διευκόλυνε τις διασυνοριακές μεταφορές, συντόνισε τα τεχνικά συστήματα και υποστήριξε τη συνεχή προσαρμογή των παγκόσμιων δικτύων. Συνεπώς, το δίκαιο της παγκοσμιοποίησης δεν αφορούσε ποτέ μόνο την άρση των εμποδίων. Αφορούσε επίσης την επιτάχυνση των διαδικασιών.

Όσο ταχύτερα επιδιώκει να κινηθεί η ψηφιακή οικονομία, τόσο μεγαλύτερη είναι η πίεση στη νομική και υλική υποδομή που τη συντηρεί. Αυτή η πίεση έχει διανεμητικές συνέπειες. Ορισμένα νομικά καθεστώτα ενθαρρύνονται να γίνουν ταχύτερα, πιο ευέλικτα και πιο προσαρμοστικά. Το δίκαιο της τεχνολογίας, των logistics, των χρηματοοικονομικών, των επενδύσεων και των υποδομών οργανώνεται ολοένα και περισσότερο γύρω από την ταχύτητα. Αναμένεται να μειώσει τις τριβές, να διευκολύνει την υλοποίηση και να παρέχει ασφάλεια σε όσους μπορούν να λειτουργήσουν στους ρυθμούς των παγκόσμιων αγορών.

Άλλα νομικά καθεστώτα αντιμετωπίζονται πολύ διαφορετικά. Οι περιβαλλοντικές μελέτες, οι διαβουλεύσεις με αυτόχθονες πληθυσμούς, η προστασία της εργασίας, ο χωροταξικός σχεδιασμός και η δημοκρατική διαβούλευση παρουσιάζονται συχνά ως πηγές καθυστέρησης. Η πρόσφατη πρωτοβουλία ΗΠΑ-Ευρωπαϊκής Ένωσης για τα κρίσιμα ορυκτά καύσιμα, για παράδειγμα, προσδοκά από τους συμμετέχοντες να επιταχύνουν, να απλοποιήσουν ή να μειώσουν τα χρονοδιαγράμματα και τις διαδικασίες αδειοδότησης.

Για τις επιχειρήσεις και τις κυβερνήσεις που βρίσκονται στο τεχνολογικό προσκήνιο, η ταχύτητα μπορεί να δίνει την αίσθηση της σταθερότητας. Τα γρήγορα πρότυπα, η ταχεία αδειοδότηση, η ευέλικτη ρύθμιση και οι προβλέψιμες υποδομές τούς επιτρέπουν να σχεδιάζουν, να επενδύουν και να καινοτομούν. Όμως, για τις κοινότητες που ζουν κοντά σε ζώνες εξόρυξης, για τους εργαζόμενους που προσαρμόζονται σε ασταθείς εφοδιαστικές αλυσίδες και για τα οικοσυστήματα που υφίστανται εντεινόμενη πίεση, η ίδια αυτή επιτάχυνση μπορεί να βιώνεται ως απώλεια ελέγχου. Τα πάντα αλλάζουν γρήγορα, κι όμως η θέση τους παραμένει ουσιαστικά η ίδια. Ζουν σε αυτό που ο Ρόζα αποκαλεί «φρενήρη στασιμότητα».

Η σημερινή συγκυρία προσφέρει μια στιγμή ευκαιρίας, αλλά καλλιεργεί και ανησυχία. Μια συντονισμένη δράση και συνεργασία θα μπορούσε να βοηθήσει στη θέσπιση των θεμελίων μιας δικαιότερης παγκοσμιοποίησης. Ωστόσο, οι τρέχουσες τάσεις δείχνουν προς μια διαφορετική κατεύθυνση: προς έναν κόσμο στον οποίο οι θεσμοί που υπηρετούν την τεχνολογική επιτάχυνση ενισχύονται, ενώ εκείνοι που προστατεύουν τον κοινωνικό, τοπικό και οικολογικό χρόνο συρρικνώνονται.

Η πρόκληση δεν είναι να απορρίψουμε την ταχύτητα. Οι αργοί θεσμοί μπορούν επίσης να γεννήσουν αδικία, ιδίως όταν η καθυστέρηση προστατεύει της καθεστηκυία τάξη ή αφήνει άλυτα επείγοντα προβλήματα, όπως η κλιματική αλλαγή. Όμως, η αίσθηση του κατεπείγοντος δεν μπορεί να σημαίνει ότι κάθε θεσμός και κάθε κοινότητα πρέπει να προσαρμοστεί στον ρυθμό της τεχνητής νοημοσύνης. Το ζητούμενο είναι να αποφασίσουμε ποιες διαδικασίες πρέπει να επιταχυνθούν, ποιες όχι, και ποιος θα λάβει αυτή την απόφαση. Μια δίκαιη οικονομία της τεχνητής νοημοσύνης και μια μετάβαση σε χαμηλές εκπομπές άνθρακα απαιτούν όχι μόνο ταχύτερες συνδέσεις, αλλά και θεσμούς ικανούς να ευθυγραμμίσουν την τεχνολογική ταχύτητα με τη δημοκρατική διαβούλευση, την τοπική γνώση και τα οικολογικά όρια.