Η αντίσταση στην αορατοποίηση της Δημοκρατίας

Μαρία Ναθαναήλ
Υπεύθυνη Επικοινωνίας & Νομικής Έρευνας Vouliwatch

Ανδρέας Κύρκος
 Δημοσιογράφος & Συνεργάτης Επικοινωνίας Vouliwatch

Vouliwatch

Σε μια περίοδο όπου οι πολίτες εμφανίζονται ολοένα και πιο επιφυλακτικοί απέναντι στη λειτουργία του πολιτικού συστήματος, το έργο και η έρευνα «Unmute Democracy» του Eteron  σε συνεργασία με το Vouliwatch, επιχειρεί να χαρτογραφήσει με ακρίβεια αυτήν τη ρευστή σχέση εμπιστοσύνης. Η έρευνα αναδεικνύει πώς οι πολίτες αντιλαμβάνονται τις σημερινές απειλές για τη Δημοκρατία, ποιες μορφές πολιτικής συμμετοχής θεωρούν ουσιαστικές και ποια θεσμικά αντίβαρα μπορούν να ενισχύσουν την ποιότητα του δημοκρατικού μας συστήματος.

Στο δυσοίωνο και αμφίβολο τοπίο που σκιαγραφείται, γίνεται όλο και πιο δύσκολο να απευθυνθείς στους ανθρώπους και να τους κρούσεις τον κώδωνα του κινδύνου για τη Δημοκρατία. Πώς μπορείς να μιλήσεις για την ευάλωτη θέση των θεσμών και την ανάγκη προστασίας των συλλογικών δικαιωμάτων, χωρίς να ακούγεσαι κινδυνολόγος ή προπαγανδιστικός ή σαν κάποιος που αναπαράγει κουρασμένα ιδεώδη; 

Η ίδια η σύγχρονη πολιτική κουλτούρα γίνεται όλο και πιο ωκεάνια, θολή και εξουθενωμένη από τον υπερκορεσμό πληροφορίας· μια κουλτούρα όπου η υπερέκθεση και ο συνεχής θόρυβος εξουθενώνουν την κριτική σκέψη και διαλύουν την ικανότητα συλλογικής συγκρότησης. 

Η κρίση της αντιπροσώπευσης και οι δομικές ανισότητες δεν λύνονται με ηθικολογικές επικλήσεις· απαιτούν θεσμικά εργαλεία λογοδοσίας, μηχανισμούς διαφάνειας και νέες μορφές συμμετοχής που αμφισβητούν την αληθοφανή «ουδετερότητα» της εξουσίας. 

Όταν τα προβλήματα των πολιτών, όπως η δυσβάσταχτη ακρίβεια και η ανεργία είναι επείγοντα και τίθεται θέμα επιβίωσης και αξιοπρέπειας, ίσως οι εκστρατείες για τη σημασία του ελέγχου απέναντι στην εξουσία ακούγονται ρομαντικές ενώ οι (άνισες) μάχες για πολιτική λογοδοσία και κυβερνητική διαφάνεια μοιάζουν με μακρινά και άπιαστα όνειρα και πολυτέλεια. 

Σ’αυτό το τοπίο, ο ρομαντισμός, μπορεί να είναι η παγίδα και εχθρός της Κοινωνίας των Πολιτών και των οργανισμών που μάχονται για τη διατήρηση και την ενδυνάμωση της Δημοκρατίας.

Σε μια εποχή η δημόσια συζήτηση έχει κατακερματιστεί σε παράλληλες ροές πληροφορίας, ο δημοκρατικός διάλογος δεν μπορεί να λειτουργήσει όταν ο θόρυβος υπερκαλύπτει τη δυνατότητα των πολιτών να ακούν ο ένας τον άλλον, όταν η συζήτηση δεν βασίζεται πλέον στην επιχειρηματολογία, αλλά στην ταχύτητα της εντύπωσης. 

Καθώς η υπερπληροφόρηση πάει χέρι-χέρι με την παραπληροφόρηση, οι πολίτες στέκονται πλέον με αμφιβολία αλλά και με σημάδια κόπωσης μπροστά σε αντιμαχόμενες φωνές, σε οργανισμούς, ΜΚΟ, ανεξάρτητους δημοσιογράφους, ερευνητές, ινστιτούτα και παρατηρητήρια όπως το Vouliwatch.  

Γι’ αυτό και ο ρόλος μας απέναντι στην εξουσία, ως ελεγκτές και παρατηρητές, είναι εξ ορισμού δύσκολος, δεν μπορεί να είναι μόνο ηθικός ή συμβολικός’ πρέπει να είναι πρακτικός, τεκμηριωμένος και προσγειωμένος στην πραγματικότητα των πολιτών.

Οι παγκόσμιες αγορές εντείνουν τις οικονομικές ανισότητες, η οικονομική κρίση και ο ύστερος καπιταλισμός αποδυναμώνουν συστηματικά τη μεσαία τάξη ενώ και τα εισοδήματα της εργατικής τάξης έχουν πτωτική τάση. Και όταν η εξουσία και ο πλούτος είναι υπερβολικά συγκεντρωμένος, το πολιτικό σύστημα τείνει να γίνει απολυταρχικό, με τη Δημοκρατία να συντηρείται ως κούφια κοινωνική συνθήκη, ως ηθικό πρόσχημα. 

Ζητήματα όπως η διαφθορά και οι κοινωνικές ανισότητες αναδεικνύονται συστηματικά και μέσα από την έρευνα «Unmute Democracy», που εξετάζει τις σύγχρονες προκλήσεις της δημοκρατικής συμμετοχής. Οι αποκαλύψεις διαφθοράς και οικονομικών σκανδάλων τείνουν να κανονικοποιηθούν. Οι άνθρωποι αισθάνονται ότι παραμελούνται, ότι η Δημοκρατία δεν έχει τηρήσει την υπόσχεσή της. Σ’αυτό το κενό, παρεισφρύουν οι λαϊκιστές ηγέτες που εκμεταλλεύονται την ευκαιρία για να ρίξουν όλο το φταίξιμο στη «δημοκρατία και τα ανθρώπινα δικαιώματα».  Και η έλλειψη διαφάνειας στη λήψη δημόσιων αποφάσεων ή η έλλειψη λογοδοσίας της κυβέρνησης ή των δημόσιων λειτουργών υπονομεύει περαιτέρω την εμπιστοσύνη των πολιτών. 

Μέσα σε αυτή τη συνολική πολιτική απαξίωση, αισθανόμαστε ότι σπέρνουμε ιδέες, σχέδια και εκστρατείες σε ένα χωράφι κυνισμού, όπου δεν φυτρώνει τίποτα πέρα από την απάθεια και την παραίτηση. Οι αναφορές για παραβιάσεις στο κράτος δικαίου και η λογοδοσία των εκτελεστικών οργάνων όταν παρατηρείται κατάχρηση χρήματος ή εξουσίας μοιάζουν να μην βοηθούν τον πολίτη στη σκληρή του καθημερινότητα. 

Η Δημοκρατία χρειάζεται χώρο όπου οι άνθρωποι μπορούν να συναντηθούν όχι ως καταναλωτές περιεχομένου αλλά ως πολίτες που σκέφτονται, ανταλλάσσουν, αμφισβητούν και συνδιαμορφώνουν.

Η Δημοκρατία δεν είναι συναίνεση, είναι πεδίο αγώνα. Χωρίς θεσμικά εργαλεία που επιτρέπουν πραγματική σύγκρουση επιχειρημάτων, διαφορά, αντιπολίτευση και διεκδίκηση, η Δημοκρατία μετατρέπεται σε μια φαινομενικά ήρεμη αλλά ουσιαστικά αποστειρωμένη δημόσια σφαίρα. Και ταυτόχρονα, η Δημοκρατία προϋποθέτει τη δυνατότητα να διαρρηγνύεται η συνήθης τάξη των πραγμάτων: να γίνονται ορατοί όσοι έχουν εκπαιδευτεί να μένουν αόρατοι, να ακούγονται όσοι θεωρούνταν «εκτός θέματος». 

Η ισότητα, λοιπόν, δεν είναι δεδομένη αλλά εμφανίζεται κάθε φορά που κάποιος αποκτά φωνή σε έναν χώρο που πριν δεν του αναγνωριζόταν. Γι’ αυτό και οι πλατφόρμες συμμετοχής δεν είναι απλώς «εργαλεία». Είναι χώροι όπου η δημοκρατική αντιπαράθεση μπορεί να βρει θεσμική μορφή αντί να εκτοπίζεται σε τοξικά πεδία, θεωρίες συνωμοσίας ή κυνισμό. 

Το έργο μας γίνεται όλο και πιο δύσκολο στην εποχή της καχυποψίας όπου πλανώνται συνωμοσιολογικά ερωτήματα για την «ύποπτη» πατρότητα μη κερδοσκοπικών οργανισμών ή για «σκιώδη» συμφέροντα που κρύβονται πίσω από την κοινωνία των πολιτών ή τις ακτιβιστικές ομάδες που δίνουν τους δικούς τους αγώνες. Η αποδόμηση προθέσεων και τα σκάνδαλα είναι πιο ελκυστικά από την αφοσιωμένη δουλειά, τη συμμετοχή σε συλλογικά έργα, την ενημέρωση για δικαιώματα των φορολογουμένων που (πολύ βολικά για κάποιους) μένουν σκουριασμένα και ανεκμετάλλευτα στις μικρές κοινωνίες μας και τα αστικά κέντρα. 

Ωστόσο, είναι πεποίθησή μας ότι, σε έναν κόσμο όπου κυριαρχεί ο θόρυβος, η επιμονή στη διαύγεια είναι ήδη επαναστατική πράξη. 

Οι λύσεις που προτείνουμε δεν είναι άμεσες ούτε εντυπωσιακές.  Τα εργαλεία μας απαιτούν χρόνο, συστηματική μελέτη και διαρκή συμμετοχή. Οι καμπάνιες μας βλέπουν μπροστά και δεν ακολουθούν την πεπατημένη για να προκαλέσουμε εύκολες εντυπώσεις ή να συνθηματολογήσουμε.Αλλά αυτή ακριβώς είναι η ουσία της δημοκρατικής δουλειάς: το αργό, επίμονο, αντι-εντυπωσιοθηρικό έργο ενδυνάμωσης. 

Τα ψηφιακά εργαλεία μας είναι η απάντηση στην αδιαφάνεια μιας εποχής όπου η Δημοκρατία γίνεται ολοένα και περισσότερο διαδικτυακή αλλά όχι απαραίτητα συμμετοχική: το vouliwatch.gr ανοίγει τη Βουλή στον πολίτη, ασκεί συνηγορία και προσφεύγει στη δικαιοσύνη για διαφάνεια στο πολιτικό χρήμα και τη χρηστή άσκηση της νομοθετικής και εκτελεστικής εξουσίας, το govwatch.gr καταγράφει συστηματικά την κατάσταση του  Κράτους Δικαίου και τις παραβιάσεις λογοδοσίας, το localwatch.gr αποκαλύπτει τι συμβαίνει εκεί όπου η εξουσία είναι πιο κοντά στην καθημερινότητα αλλά και πιο αθέατη, αλλά και το arthro5a.gr διευκολύνει την πρόσβαση στη δημόσια πληροφορία, όχι ως προνόμιο, αλλά συνταγματικό δικαίωμα.

Κάθε ψηφιακό εργαλείο συμμετοχής, κάθε πλατφόρμα που επιτρέπει στον πολίτη να μπει στη διαδικασία λήψης αποφάσεων, είναι μια μικρή ρωγμή στην παλιά ιεραρχία του ποιος «δικαιούται» να μιλάει.

Για να αποδώσουν τα μέγιστα τα εργαλεία αυτά, πρέπει να προστατεύεται η ελευθερία της έκφρασης, συμπεριλαμβανομένης της ελευθερίας των μέσων ενημέρωσης, που αποτελούν βασικά εργαλεία για την καταπολέμηση της παραπληροφόρησης, της πόλωσης και της ρητορικής μίσους. Χωρίς αυτά, η δημοκρατία συρρικνώνεται σε ένα κέλυφος διακυβέρνησης χωρίς λαό, μια «διαχείριση» των πολιτών αντί για συμπερίληψή τους. 

Οι κυβερνήσεις πρέπει να προστατεύουν και να προωθούν τον χώρο για τους πολίτες να συμμετέχουν στα δημόσια πράγματα, να εκφράζουν τις απόψεις και τις ανησυχίες τους ελεύθερα, με ασφάλεια και χωρίς φόβο, μεταξύ άλλων, μέσω ειρηνικών διαδηλώσεων και άλλων μορφών πολιτικής συμμετοχής.

Σε ένα τοπίο όπου τα άλλοτε φιλελεύθερα ευρωπαϊκά κράτη διολισθαίνουν στα παραδείγματα αυταρχικών καθεστώτων, ως μονόδρομο επιβίωσης και επιβάλλουν περιορισμούς στο χώρο της κοινωνίας των πολιτών, ποινικοποιούν τις διαμαρτυρίες και την ελεύθερη έκφραση κριτικής και φιμώνουν τα ανεξάρτητα μέσα ενημέρωσης, εμείς νιώθουμε την υποχρέωση να συνεχίσουμε να πιέζουμε ώστε οι κυβερνώντες να έρχονται προ των ευθυνών τους. 

Φιλοδοξούμε τα τεχνολογικά μας εργαλεία άσκησης ελέγχου να λειτουργούν σαν ξυπνητήρια δημοκρατικών συνειδήσεων. 

Η Δημοκρατία, δεν εξαφανίζεται δραματικά από τη μια στιγμή στην άλλη, αλλά όταν υποχωρεί σιωπηλά η σύγκρουση, όταν εξαλείφονται οι χώροι όπου αρθρώνεται η διαφωνία και η κριτική, ο έλεγχος και η λογοδοσία.

Γι’ αυτό δεν πρέπει να ξεχνάμε: Η Δημοκρατία μας είναι όσο ανθεκτική είναι η δική μας αντίσταση στην αορατοποίησή της.